وێستگەکانی ژیانی نوری مالکی سەرۆک وەزیرانی هەشت ساڵی رابردووی عێراق بخوێنەرەوە
نوری مالکی
PM:04:31---27-08-2014
ئه‌م بابه‌ته 18626 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

نوری مالکی سەرۆک وەزیرانی پێشوی عێراق ، ئەو پیاوەی دوای خۆی عێراقی توشی کۆمەڵێک کێشەو ململانێی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی کرد بەتایبەت ناکۆکی دروستکردن لەگەڵ پێکهاتەکانی عێراق بە تایبەت سونەو کورد


•    ساڵی‌ 1950 له‌ خانه‌واده‌یه‌كی‌ ناوداری‌ هۆزی‌ به‌نی‌ مالكی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ گوندی‌ جه‌ناجر له‌ قه‌زای‌ هندیه‌ له‌دایكبووه‌ كه‌ ئه‌وكات قه‌زاكه‌ سه‌ر به‌ پارێزگای‌ بابل و ئێستا سه‌ر به‌ كه‌ربه‌لایه‌.

•    كوڕه‌زای‌ محه‌مه‌د حه‌سه‌ن ئه‌بومه‌حاسنه‌، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی‌ ناوداری‌ عێراق بووه‌ له‌ ساڵانی‌ بیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا و له‌ سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تی‌ عێراقدا وه‌زیری‌ مه‌عاریف بووه‌.

•    نوری‌ مالكی‌ ساڵی‌ 1970 په‌یوه‌ندی‌ كردووه‌ به‌ حزبی‌ ده‌عوه‌ی‌ ئیسلامییه‌وه‌

•    له‌ زانكۆی‌ به‌غداد بڕوانامه‌ی‌ به‌كالۆریۆسی‌ له‌ ئسول ئه‌لدینی‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ و له‌ زانكۆی‌ سه‌لاحه‌دینیش له‌ هه‌ولێر بروانامه‌ی‌ ماسته‌ری‌ له‌ زمانی‌ عه‌ره‌بیدا به‌ده‌ستهێناوه‌.

•    باوكی‌ 4 منداڵه‌و 3 كچ و یه‌ك كوڕ، كوڕه‌كه‌ی‌ ناوی‌ ئه‌حمه‌ده‌ و له‌ بواری هێزه‌ ئه‌منی‌ و تایبه‌ته‌كانی‌ عێراقدا له‌ 8 ساڵی‌ رابردوودا یه‌كێك بووه‌ له‌و كه‌سانه‌ی‌ مالكی‌ بۆ كاری‌ زۆر تایبه‌ت رایسپاردووه‌.

 
* ساڵی‌ 1979 دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ بڕیاری‌ له‌سێداره‌دانی‌ بۆ ده‌رده‌چێت مالكی‌ عێراق به‌جێده‌هێلێت و تا ساڵی‌ 1982 له‌ سوریا ده‌مێنێته‌وه‌، دواتر ده‌چێته‌ ئێران و دوای‌ ماوه‌یه‌ك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و به‌شێك له‌و ساڵانه‌ش له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌سه‌رده‌بات و تا روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ سوریا ده‌مێنێته‌وه‌.، له‌و ساڵانه‌دا كه‌ له‌ دیمه‌شق بووه‌ سه‌رپه‌رشتی‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لمه‌وقفی‌ كردووه‌ و یه‌كێك بووه‌ له‌ ناوه‌كانی‌ ناو میدیای‌ سوری‌ و له‌ زۆرینه‌ی‌ رۆژنامه‌ و بڵاوكراوه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا وتاری‌ سیاسی‌ نوسیوه‌ و ناوه‌كانی‌ ئه‌بو ئیسرائـ یان جواد المالكی‌ بۆخۆی‌ به‌كارهێناوه‌ تا روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس دواتر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌ر ناوه‌كه‌ی‌ حۆی‌ كه‌ نوری‌ كامل المالكییه‌.

•    له‌ زۆرینه‌ی‌ كۆنگره‌ و چالاكییه‌كانی‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ عێراقی‌ له‌ وڵاتانی‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌ندام بووه‌ و سودی‌ له‌و بۆنه‌ و كۆنگرانه‌ وه‌رگرتووه‌ بۆ به‌هێزكردنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تی‌ و ناوه‌نده‌ سیاسییه‌ جیاوازه‌كاندا.

•    دوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بۆ عێراق به‌شداریی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ كردووه‌ و له‌ یه‌كه‌م وێستگه‌دا بووه‌ته‌ ئه‌ندامی‌  ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم.

•    له‌ 2003 تا 2006 مالكی‌ به‌ پله‌ و ده‌سه‌ڵاتی‌ جیاواز كاری‌ سیاسی‌ كردووه‌ له‌ عێراقدا وه‌ك ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم، دواتر بووه‌ته‌ جێگری‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نیشتمانی‌ كاتی‌ و یه‌كێك بووه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌رانی‌ كوتله‌ی‌ هاوپه‌یمانی‌ عێراقی‌ یه‌كگرتوو و وته‌بێژی‌ هاوپه‌یمانییه‌كه‌ بووه‌ و بووه‌ته‌ سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ ئاسایش و به‌رگری‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ نیشتمانی‌ و ئه‌ندامی‌ لیژنه‌ی‌ نوسینه‌وه‌ی‌ ده‌ستور بووه‌.

•    له‌ مانگی‌ ئایاری‌ ساڵی‌ 2006 دوای‌ له‌كارخستنی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ ئیبراهیم جه‌عفه‌ری‌ مالكی‌ بووه‌ته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عێراق لێره‌وه‌ بووه‌ كه‌سی‌ یه‌كه‌می‌ ده‌سه‌ڵات عێراق و 2 كابینه‌ی‌ حكومه‌تی‌ پڕ له‌ كێشمه‌كێشمی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ به‌ڕێوه‌برد و بووه‌ یه‌كێك له‌ دیارترین سیما سیاسییه‌كانی‌ عێراق به‌جۆرێك رۆڵی‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بوو له‌ كوژاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌ستێره‌ی‌ سیاسی‌ چه‌ند سیاسییه‌كی‌ عێراق كه‌ پێش مالكی‌ له‌ رۆڵی‌ زۆر كاریگه‌ردا بوون و له‌ماوه‌ی‌ حوكمی‌ مالكیدا یان ئاواره‌ی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق بوون یان ده‌سه‌ڵاته‌كانیان چه‌ندین به‌رامبه‌ر كه‌مبۆوه‌ و به‌ره‌و كۆتایی‌ هه‌نگاویان نا.

ورده‌كاریی‌ بون به‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ مالكی‌ تا ئێستاش خوێندنه‌وه‌ی‌ جیاوازی‌ بۆ ده‌كرێت، چونكه‌ تا ئه‌و به‌رواره‌ مالكی‌ نه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی‌ كاریگه‌ری‌ ناو شیعه‌ و نه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی‌ كاریگه‌ربوو لای‌ ئه‌مریكییه‌كان، به‌ڵام له‌ كۆتایدا چ بازی‌ ئه‌مریكییه‌كان و چ بازی‌ شیعه‌ش به‌سه‌ر شانییه‌وه‌ نیشته‌وه‌ و بووه‌ ده‌سه‌ڵاتدارترین كه‌سی‌ عێراق.

ئه‌گه‌رچی‌ تا ئێستاش به‌شی زۆرینه‌ی‌ رێكه‌وتنه‌كان شاراوه‌ن و به‌شی‌ كه‌میان له‌رێگه‌ی‌ چه‌ند پێگه‌یه‌كی‌ ئه‌مریكییه‌وه‌ ئاشكرا كراون، به‌ڵام هه‌موو سه‌رچاوه‌كان له‌سه‌ر دوو هۆكار ساغبونه‌ته‌وه‌ كه‌ بونه‌ هۆی‌ دانیشتنی‌ مالكی‌ له‌سه‌ر كورسی‌ سه‌رۆك وه‌زیران.

هۆكاری‌ یه‌كه‌م، رووداوه‌ سیاسیی‌ و ئه‌منییه‌كانی‌ ساڵی‌ 2006 كه‌ شه‌رێكی‌ به‌رفراوانی‌ تائیفی‌ عێراقی‌ گرتبۆوه‌ و ئیبراهیم جه‌عفه‌ری‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ ئه‌وكات نه‌ توانای‌ چاره‌سه‌ری‌ هه‌بوو و نه‌ توانای‌ لێكنزیككردنه‌وه‌ی‌ بۆ چونه‌ جیاوازه‌كان.

هۆكاری‌ دووه‌میش ده‌شی‌ به‌ زمانێكی‌ ساده‌ بوترێت به‌ختی‌ مالكی‌ یاریده‌ده‌ری‌ بوو بۆ گه‌شانه‌وه‌ی‌ ئه‌ستێره‌كه‌ی‌ له‌ ئاسمانی‌ سیاسی‌ عێراقدا، چونكه‌ به‌پێی‌ چه‌ند به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ ده‌زگای‌ هه‌واڵگری‌ ئه‌مریكا كه‌ دواتر دزه‌ی‌ كرده‌ چه‌ند میدیایه‌كی‌ دیاریكراوه‌وه‌، له‌كاتێكدا جه‌عفه‌ری‌ له‌ كۆتایی‌ رێگه‌ نزیكبۆوه‌ و هیچ ده‌رفه‌تێكی‌ نه‌ما بۆ مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا ته‌نها یه‌ك مه‌رجی‌ ده‌ستنیشان كرد بۆ ئه‌مریكییه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر دوركه‌وتنه‌وه‌ی‌ له‌ ده‌سه‌ڵات، ئه‌ویش دانانی‌ كه‌سێك بوو بۆ پۆستی‌ سه‌رۆك وه‌زیران له‌ حزبه‌كه‌ی‌ خۆی‌، حزبی‌ ده‌عوه‌، بۆ ئه‌مه‌ش له‌و سه‌رده‌مه‌دا عه‌لی‌ ئه‌دیب، دیارترین كه‌سی‌ حزبی‌ ده‌عوه‌ بوو دوای‌ جه‌عفه‌ری‌ له‌ گۆڕه‌پانی‌ سیاسی‌ عێراقدا و جه‌عفه‌ریش پشتیوانی‌ ئه‌دیبی‌ ده‌كرد تا ئه‌و پۆسته‌ وه‌ربگرێت و ببێته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عێراق به‌ڵام له‌ به‌ختی‌ باشی‌ مالكی‌ و به‌ختی‌ خراپی‌ عه‌لی‌ ئه‌دیب، عه‌لی‌ ئه‌دیب له‌ دایكێكی‌ عێراقی‌ و باوكێكی‌ ئێرانی‌ له‌دایكبووه‌، هه‌ربۆیه‌ زاڵمای‌ خه‌لیلزاد ته‌نانه‌ت گفتوگۆشی‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ ره‌تكرده‌وه‌ و به‌پێی‌ بروسكه‌یه‌كی‌ نهێنیش خه‌لیلزاد به‌ ده‌زگای‌ سی‌ ئای‌ ئه‌ی‌ وڵاته‌كه‌ ده‌لێت عێراق 30 ملیۆن كه‌سی‌ تێدا ده‌ژی‌ به‌ڵام ته‌نها دوو كه‌سیان كاندیدن بۆ سه‌رۆك وه‌زیران جه‌عفه‌ری‌ كه‌ لێهاتوو نییه‌ و عه‌لی‌ ئه‌دیب كه‌ ئێرانییه‌، ئایا كه‌سی‌ دیكه‌یان نییه‌.

دیوی‌ شاراوه‌ی‌ بروسكه‌ نهێنییه‌كان لێده‌گه‌ڕێین بۆ ئه‌وكاته‌ی‌ ئاشكرا ده‌بن، به‌ڵام دیوی‌ ئاشكرای‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكی‌ له‌ عێراق له‌وكاته‌دا له‌ نانخواردنێكی‌ ئێواره‌دا به‌دیكرا كاتێك له‌ بالیۆزخانه‌ی‌ ئه‌مریكا به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی‌ و سیاسییه‌ عێراقییه‌كان میوانی‌ زاڵمای‌ خه‌لیل زاد بوون، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ چاوه‌ڕوان بكرێت خه‌لیلزاد زۆر به‌ سانایی‌ و له‌سه‌رخۆیی‌ له‌ مالكی‌ پرسی‌ بیرت له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ ببیت به‌ سه‌رۆك وه‌زیران، به‌ وته‌ی‌ به‌شێك له‌ سیاسییه‌كان ئه‌م پرسیاره‌ی‌ خه‌لیلزاد ته‌نانه‌ت بۆ خودی‌ مالكیش چاوه‌ڕوان نه‌كراو بوو، سه‌ره‌نجام دوای‌ 3 مانگ له‌م ئێواره‌ خوانه‌، مالكی‌ پیشه‌كه‌ی‌ له‌ ئه‌ندامێكی‌ ده‌سته‌ی‌ ریشه‌كێشكردنی‌ به‌عسه‌وه‌ گۆڕا بۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عێراق و بۆماوه‌ی‌ 8 ساڵ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران له‌سه‌ر كورسی‌ سه‌رۆك دانیشت.


•    هه‌ڵمه‌تی‌ سوارچاكان، یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ پراكتیكی‌ مالكی‌ بۆ به‌هێزكردن و به‌رفراوانكردنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر ته‌واوی‌ خاكی‌ عێراقدا.

"رۆژی‌ 25 ئازاری‌ ساڵی‌ 2008 له‌ژێر ناوی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ سوارچاكان مالكی‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی‌ سه‌ربازی‌ به‌رفراوانی‌ ئه‌نجامدا بۆ قه‌لاچۆكردنی‌ ئه‌و هێزه‌ سه‌ربازییانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و به‌ میلیشیای‌ دینی‌ و تائیفی‌ ناوی‌ ده‌بردن، ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا 27 ملیۆن دۆلاری‌ تێدا خه‌رج كرد و زیاتر له‌ 1500 كوژراوی‌ لێكه‌وته‌وه‌, به‌ڵام به‌م پرۆسه‌یه‌ مالكی‌ گورزی‌ كه‌مه‌رشكێنی‌ له‌ ته‌یاری‌ سه‌دریدا كه‌ له‌ باشوری‌ عێراق خاوه‌نی‌ پێگه‌ و نفوزێكی‌ زۆر به‌رفراوان بوو و ته‌نانه‌ت خاوه‌نی‌ سوپایه‌كی‌ تایبه‌ت به‌خۆی‌ بوو به‌ناوی‌ سوپای‌ مه‌هدی‌، پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ سوارچاكان ئه‌و سوپایه‌ی‌ له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شاند و جگه‌ له‌ ده‌ستگیركردنی‌ 1200 ئه‌ندامی‌ سوپاكه‌ توانی‌ كۆتایی‌ پێ‌ بهێنێت و ره‌وتی‌ سه‌دریشی‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ موقته‌دا سه‌در ناچاركرد به‌شێوه‌ی‌ ئاشتییانه‌ به‌شداری‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ عێراق بكه‌ن.

هه‌ر ئۆپه‌راسیۆنێی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ سوارچاكان ده‌رفه‌تێكی‌ زێڕینی‌ بۆ مالكی‌ ره‌خساند تا به‌ناوی‌ رێكخستنه‌وه‌وه‌ ده‌ستبخاته‌ ته‌واوی‌ ریزه‌كانی‌ سوپای‌ عێراق و فه‌رمانده‌كان ئاڵوگۆڕبكات  له‌ كۆتایدا توانی‌ به‌وشێوه‌یه‌ی‌ كه‌ خۆی‌ ده‌یویست سوپای‌ عێراق رێكبخات و پڕ به‌ مانای‌ وشه‌كه‌ ببێته‌ فه‌رمانده‌ی‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كان به‌بی‌ به‌رهه‌ڵستیكردن و ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ له‌ 15 پارێزگای‌ عێراقدا وه‌ك یه‌ك به‌كاربهێنێت جگه‌ له‌ 3 پارێزگاكه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان.

•    له‌ماوه‌ی‌ 8 ساڵی‌ ده‌سه‌ڵاتیدا 2 ئیمزای‌ نوری‌ مالكی‌ به‌ دوو به‌هێزترین ئیمزا ناوده‌برێن یه‌كێكیان تایبه‌ته‌ به‌ له‌سێداره‌دانی‌ سه‌دام حسێنی‌ سه‌رۆكی‌ پێشووی‌ عێراق كه‌ دوای‌ ئیمزاكردنی‌ بڕیاره‌كه‌ی‌ له‌لایه‌ن مالكییه‌وه‌ له‌ به‌ره‌به‌یانی‌ رۆژی‌ 30/12/2006 كه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م رۆژی‌ جه‌ژنی‌ قوربان له‌و ساڵه‌دا له‌ سێداره‌ درا و دوای‌ ئیمزاكه‌ی‌ مالكی‌ كۆتایی‌ به‌ ژیانی‌ پیاوێك هات كه‌ چاره‌كه‌سه‌ده‌یه‌ك به‌ ئاگر و ئاسن حوكمی‌ عێراقی‌ كرد دوای‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ میدیایی‌ به‌رفراونیش به‌هۆی‌ له‌سێداره‌دانی‌ سه‌دامه‌وه‌ چ له‌ ناوخۆ و چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق مالكی‌ زۆر به‌ سانایی‌ وتی‌ "به‌ توندی‌ ره‌تیده‌كه‌ینه‌وه‌ له‌سێداره‌دانی‌ سه‌دام حسێن وه‌ك له‌سێداره‌دانی‌ نوێنه‌ری‌ توێژێك یان تائیفه‌یه‌كی‌ عێراقی‌ سه‌یربكرێت، به‌ڵكو سه‌ركوتكار ته‌نها گوزارشت له‌ كه‌سایه‌تی‌ شه‌ڕانگێزی‌ خۆی‌ ده‌كات و هیچی‌ تر".

دوای‌ ئیمزای‌ ئه‌م بڕیاره‌ و لێدوانه‌كه‌ی‌ مالكی‌ به‌رامبه‌ر كاردانه‌وه‌كان شه‌قامی‌ عێراقی‌ كه‌وته‌ ژێر واقیعێكی‌ نوێوه‌ ئه‌ویش ته‌نها دوو وشه‌یه‌، "مالكی‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌".

ئیمزای‌ دووه‌می‌ مالكی‌ كه‌ هێزێكی‌ زۆر زیاتری‌ به‌خشییه‌ كه‌سایه‌تی‌ سیاسی‌ ئه‌م كه‌سه‌ ئیمزاكردنی‌ هاوپه‌یمانی‌ ئاسایش بوو له‌گه‌ڵ باراك ئۆبامای‌ سه‌رۆكی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا كه‌ له‌ چه‌ند به‌ندێك پێكهاتبوو به‌ڵام دیارترین به‌ندیان كشانه‌وه‌ی‌ هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ ئه‌مریكابوو له‌ خاكی‌ عێراقدا به‌جۆرێك له‌ رێككه‌وتننامه‌كه‌دا ئاماژه‌به‌وه‌درابوو كه‌ تا 30 حوزه‌یرانی‌ ساڵی‌ 2009 سه‌ربازانی‌ ئه‌مریكا له‌ ته‌واوی‌ شار و شارۆچكه‌كانی‌ عێراق بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ 31 كانونی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ 2011ش وه‌ك دوا واده‌ ده‌ستنیشانكرابوو تا دوا سه‌ربازی‌ ئه‌مریكی‌ خاكی‌ عێراق به‌جێ‌ بهێلێت، ئه‌گه‌رچی‌ ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ به‌درێژایی‌ چه‌ندساڵی‌ رابردوو وه‌ك یه‌كێك له‌ ده‌ستكه‌وته‌ گرنگه‌كانی‌ نوری‌ مالكی‌ بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌كرێت، به‌ڵام دیوی‌ دووه‌می‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌ یان لایه‌نی‌ دووه‌می‌ گرێبه‌سته‌كه‌ كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا و خودی‌ ئه‌و سه‌رۆكه‌ ره‌شپێسته‌ بوو كه‌ له‌ كۆشكی‌ سپییه‌وه‌ حوكمی‌ هه‌موو جیهانی‌ ده‌كرد به‌شێوه‌ی‌ راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆ، ئه‌وا زیاتر له‌ خوێندنه‌وه‌یه‌ك هه‌ڵده‌گرێت و ئه‌گه‌ره‌كان له‌ ناچاری‌ نزیكترن وه‌ك له‌ بڕیارێكی‌ دیراسه‌كراو و سه‌قامگیر، چونكه‌ ئاماره‌كانی‌ جه‌نگی‌ 10 ساڵه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ عێراق هیچیان مژده‌به‌خش یان جێگه‌ی‌ ئومێد نین بۆ ئه‌مریكا.

به‌پێی‌ ئامارێكی‌ رێكخراوی‌ "ئیراكی‌ بۆدی‌ ئه‌كاونت" 9 نیسانی‌ 2003 ئه‌و شه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مریكا یه‌كه‌م موشه‌كی‌ ئاراسته‌ی‌ به‌غداد كرد تا هه‌مان شه‌و به‌ڵام له‌ ساڵی‌ 2013دا واتا له‌ماوه‌ی‌ 10 ساڵدا زیاتر له‌ 100 هه‌زار هاوڵاتی‌ عێراقی‌ كوژران و نیوه‌ زیاتری‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ نزیكه‌ی‌ 52 هه‌زار هاوڵاتی‌ به‌هۆی‌ شه‌ڕی‌ تائیفییه‌وه‌ له‌ ساڵانی‌ 2006 تا 2008 كوژراون.

هه‌ر به‌پێی‌ ئاماره‌كه‌ی‌ ئیراكی بۆدی‌ ئه‌كاونت، له‌ماوه‌ی‌ ئه‌و 10 ساڵه‌دا 288 رۆژنامه‌نوس و 265 پزیشك له‌ عێراقدا كوژراون كه‌ رێكخراوه‌كه‌ ئه‌م ژمارانه‌ به‌ گورزێك له‌ سه‌رمایه‌ی‌ مرۆیی‌ عێراق ده‌چوێنێت.

به‌پێی‌ ئامارێكی‌ وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ ئه‌مریكاش له‌ماوه‌ی‌ ئه‌و 10 ساڵه‌دا 4 هه‌زار و 488 سه‌ربازی‌ ئه‌مریكی‌ و 179 سه‌ربازی‌ به‌ریتانی‌ له‌ عێراق كوژراون.

له‌رووی‌ ئابوریشه‌وه‌ جه‌نگی‌ عێراق ئه‌مریكای‌ تا ئاستێكی‌ زۆر ماندوو كردبوو چونكه‌ ئه‌و جه‌نگه‌ 10 ساڵه‌یه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ ئه‌و قه‌یرانه‌ ئابورییه‌ی‌ جیهانی‌ گرته‌وه‌ و تا ئێستاش به‌ رێژه‌ی‌ جیاواز به‌رده‌وامه‌.

به‌پێی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ زانكۆی‌ هارڤاردی‌ ئه‌مریكی‌ جه‌نگی‌ عێراق و ئه‌فغانستان ئه‌و دوو جه‌نگه‌ن كه‌ ئه‌مریكا له‌ مێژووی‌ خۆیدا زۆرترین پاره‌ی‌ تێدا خه‌رجكردون و به‌شێك له‌ ئاماره‌كان باس له‌ 6 تریلیۆن دۆلار و به‌شێكی‌ دیكه‌شیان ئاماژه‌ به‌ بڕێكی‌ كه‌متر له‌و ژماره‌یه‌ ده‌كه‌ن به‌ڵام هه‌موو توێژینه‌وه‌كان له‌وه‌دا كۆكن كه‌ عێراق و ئه‌فغانستان زیانی‌ 4 بۆ 6 تریلیۆن دۆلاریان له‌ ئه‌مریكا داوه‌.

فشاری‌ ئابوری‌، فشاری‌ شه‌قامی‌ ئه‌مریكی‌، فشاری‌ ناوه‌نده‌كانی‌ توێژینه‌وه‌، فشاری‌ به‌شێك له‌ فه‌رمانده‌ و پله‌داره‌ سه‌ربازییه‌ ئه‌مریكییه‌كان، له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی‌ له‌ كه‌مپه‌ینی‌ هه‌ڵبژاردندا به‌ ئه‌مریكییه‌كانی‌ دابوو بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ سه‌ربازه‌كان بۆناو خێزانه‌كانیان و كۆتایهێنان به‌ جه‌نگ، باراك ئۆباما ناچاربوو ئه‌و رێككه‌وتنه‌ له‌گه‌ڵ نوری‌ مالكی‌ واژۆ بكات كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ سه‌ربازانی‌ ئه‌مریكا له‌ عێراق كشانه‌وه‌ و ئیمزای‌ مالكی‌ له‌سه‌ر ئه‌و گرێبه‌سته‌ بووه‌ گرنگترین ئیمزای‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ دوای‌ پرۆسه‌ی‌ ئازادی‌ عێراق.
 
له‌ ساڵانی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیدا مالكی‌ به‌ پاكتاوكردنی‌ به‌شێك له‌ سیاسییه‌كانی‌ عێراق تۆمه‌تبار ده‌كرێت له‌ نمونه‌ی‌ تاریق هاشمی‌ كه‌ له‌ پۆستی‌ جێگری‌ سه‌رۆك كۆماری‌ عێراقه‌وه‌ ناچاربوو بۆ ژیان له‌ودیو سنوره‌كانی‌ عێراق وه‌ك ئاواره‌یه‌ك چونكه‌ تۆمه‌تباركرا به‌ پشتیوانیكردنی‌ تیرۆر و ئه‌نجامدانی‌ كرده‌وه‌ی‌ تیرۆریستی‌.

•    یاسای‌ ژماره‌ 4 تیرۆر كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و 5 یاسایه‌ی‌ ساڵی‌ 2005 كۆمه‌ڵه‌ی‌ نیشتمانی‌ عێراق ده‌ریكردووه‌ و خۆی‌ له‌ چه‌ند به‌ندێكدا ده‌بینێته‌وه‌، به‌ندی‌ یه‌كه‌م سزای‌ له‌سێداره‌دان به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌دا ده‌سه‌پێنێت كه‌ ئه‌نجامده‌ری‌ كرده‌وه‌ی‌ تیرۆریستی‌ یان هاوكاری‌ ئه‌نجامدانی‌ كرده‌وه‌كه‌ی‌ كردبێت یاخود هاوكاری‌ مادی كرده‌وه‌كه‌ی‌ كردبێت و به‌پێی‌ بڕگه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ هه‌مان یاساش سزای‌ زیندانیكردنی‌ هه‌تا هه‌تایی‌ به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌دا ده‌سه‌پێندرێت كه‌ ئاگاداری‌ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی‌ تیرۆریستی‌ بوبێت پێش ئه‌نجامدانی‌ و شاردبێتییه‌وه‌ و داموده‌زگا ره‌سمییه‌كانی‌ ئاگادار نه‌كردبێته‌وه‌.

بۆ عێراقێك كه‌ رۆژانه‌ چه‌ندین كرده‌وه‌ی‌ تیرۆریستی‌ تێدا ئه‌نجامبدرێت و بوبێته‌ گۆڕه‌پانی‌ یه‌كلایكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ندێك هاوكێشه‌ و ململانێیی‌ هه‌رێمی‌ و نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌سه‌ر حسابی‌ خوێنی‌ عێراقییه‌كان، ره‌نگه‌ تۆمه‌تباركردن و ده‌ستگیركردن و سزادان به‌م یاسایه‌ و ماده‌كانی‌ له‌ هه‌موو سزادانێك ئاسانتربێت، هه‌ربۆیه‌ به‌شێك له‌ سیاسییه‌كانی‌ عێراق مالكی‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن به‌ دروستكردنی‌ فایل بۆ نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانی‌ و تۆمه‌تباركردنیان له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م یاسایه‌دا، به‌ڵام مالكی‌ ئه‌و تۆمه‌تانه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ سود له‌م یاسایه‌ وه‌ربگرێت بۆ كاری‌ سیاسی‌ و له‌ سه‌روبه‌ندی‌ دۆسێكه‌ی‌ هاشمیشدا مالكی‌ وتی‌، ئه‌وه‌ كاری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌رییه‌ و با هیچ كه‌س هه‌وڵنه‌دات نه‌ ته‌داخول بكات و نه‌ دۆسێكه‌ به‌ سیاسی‌ بكات.


* ئه‌گه‌رچی‌ له‌ماوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌ نوری‌ مالكیدا، ناوبه‌ناو خۆپیشاندان و گردبونه‌وه‌ی‌ جیاواز له‌ژێر ناو و داواكاریی‌ جیاوازدا ئه‌نجام ده‌دران و به‌شێكی‌ خۆپیشاندانه‌كانیش به‌غدادی‌ پایته‌ختی‌ ده‌گرته‌وه‌، به‌ڵام رۆژی‌ 18 كانونی‌ دووه‌می‌ ساڵی‌ 2013 گه‌وره‌ترین زه‌نگی‌ جه‌ماوه‌ریی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ بۆ مالكی‌ لێدرا و هه‌ر ئه‌مه‌ش سه‌ری‌ كێشا تا پاشه‌كشه‌پێكردنی‌ سوپاكه‌ی‌ له‌ چه‌ند پارێزگایه‌ك.

27 رۆژ پێش ئه‌و به‌رواره‌ و له‌ كۆتا رۆژه‌كانی‌ ساڵی‌ 2012دا خۆپیشاندان له‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار سه‌ری‌ هه‌ڵدا كه‌ گه‌وره‌ترین پارێزگای‌ عێراقه‌ له‌رووی‌ روبه‌ره‌وه‌ به‌جۆرێك روبه‌ری‌ پارێزگاكه‌ 138 هه‌زار و 500 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌ واتا یه‌ك له‌سه‌ر سێی‌ خاكی‌ عێراق و به‌پێی‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ 1 ملیۆن و 900 هه‌زار هاوڵاتییه‌.

وێڕای‌ چه‌ند پێكدادانێك له‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ ئه‌و پارێزگایه‌، به‌ڵام هێشتا خۆپیشانده‌ران داوای‌ چاكسازییان له‌ حكومه‌ت ده‌كرد، به‌ڵام رۆژی‌ 18/1/2013 خۆپیشاندانه‌كانی‌ عێراق به‌رگێكی‌ نوێیان پۆشی‌ و سیمایه‌كی‌ نوێیان پێوه‌ ده‌ركه‌وت، چونكه‌ خۆپیشاندان زۆرینه‌ی‌ هه‌ره‌زۆری‌ ناوچه‌ سونه‌ نشینه‌كانی‌ گرته‌وه‌ و له‌و به‌رواره‌دا كه‌ رێكه‌وت بوو له‌گه‌ڵ رۆژی‌ هه‌ینیدا دوابه‌دوای‌ نوێژی‌ هه‌ینی‌ شه‌قامه‌كان بونه‌ جێگه‌ی‌ خۆپیشاندان، دروشمی‌ خۆپیشانده‌ران له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی‌ دیكه‌ جیاواز بوو، به‌شێكیان داوای‌ چاكسازی‌ و به‌شێكیشیان داوای‌ روخاندنی‌ حكومه‌ت و له‌كارخستنی‌ مالكییان ده‌كرد.

سه‌ره‌تای‌ خۆپیشاندانی‌ ئه‌و هه‌ینییه‌ له‌ قه‌زاكانی‌ فه‌لوجه‌ و قائیم و حه‌دیسه‌ و رومادی‌ سه‌نته‌ری‌ پارێزگای‌ ئه‌نباره‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا و له‌ ژێر ناوی‌ هه‌ینی‌ "هه‌ڵناخه‌ڵه‌تێنرێین" داوای‌ چاكسازییان له‌ جومگه‌كانی‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریدا ده‌كرد.

هاوكات له‌ به‌غدادی‌ پایته‌خت خۆپیشاندان بۆ هه‌مان داوا له‌ حكومه‌ت ده‌ستیپێكرد.

به‌ڵام له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا و به‌ دیاریكراویش له‌ شاری‌ موسڵی‌ سه‌نته‌ری‌ پارێزگاكه‌ خۆپیشانده‌ران داوای‌ روخانی‌ حكومه‌تیان ده‌كرد و سه‌قفی‌ داواكارییه‌كانیان زۆر به‌رزتر كرده‌وه‌ له‌ سه‌قفی‌ داواكارییه‌كانی‌ خۆپیشانده‌رانی‌ به‌غدا و ئه‌نبار.

هه‌ر ئه‌و رۆژه‌ واتا 18/1/2013 وته‌بێژَێك بۆ خۆپیشانده‌رانی‌ موسڵ ده‌ستنیشانكرا به‌ناوی‌ غانم عابد و له‌ یه‌كه‌م لێدوانیشیدا وته‌بێژه‌كه‌ی‌ خۆپیشانده‌رانی‌ موسڵ وتی‌ دوای‌ داواكردنی‌ چاكسازیی‌ و وه‌ڵامنه‌دانه‌وه‌ی‌ داواكه‌مان له‌ماوه‌ی‌ رابردوودا له‌ ئێستا به‌دواوه‌ ئێمه‌ داوای‌ رووخانی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالكی‌ ده‌كه‌ین.

موسڵ نه‌بووه‌ خاڵی‌ كۆتایی‌ ناڕه‌زایی‌ جه‌ماوه‌ری‌، به‌ڵكو له‌ قه‌زای‌ حه‌ویجه‌ی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوكیشه‌وه‌ ده‌نگی‌ ناڕه‌زایی‌ به‌رز بۆوه‌ و دانیشتوانی‌ ئه‌و قه‌زایه‌ ماڵه‌كانی‌ خۆیان به‌ ئاراسته‌ی‌ گۆڕه‌پانێكی‌ دیاریكراو به‌جێهێشت.

دواتریش له‌ رێگه‌ی‌ قه‌زای‌ سامه‌راوه‌ خۆپیشاندانه‌كان بۆ پارێزگای‌ دیاله‌ گوازرانه‌وه‌.

به‌وه‌ش ته‌نها له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند كاتژمێرێكدا خۆپیشاندانی‌ ناڕه‌زایی‌ دژی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالكی‌ پارێزگاكانی‌ ئه‌نبار، نه‌ینه‌وا، كه‌ركوك، دیاله‌، به‌شێك له‌ به‌غدادیشی‌ گرته‌وه‌ و چیتر ده‌نگی‌ ناڕه‌زایی‌ له‌ عێراق دژی‌ مالكی‌ له‌ ده‌نگێكی‌ كپ یان ره‌خنه‌گرتنی‌ ناو رۆژنامه‌ و میدیا جیاوازه‌كانه‌وه‌، بووه‌ ناڕه‌زایی‌ شه‌قام و دواتریش له‌ سه‌نته‌ری‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ خۆپیشاندانه‌كان كه‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار بوو، نزیكه‌ی‌ ساڵێك خۆپیشاندانه‌كان درێژه‌یان كێشا و تا ئێستاش ئامارێكی‌ ورد له‌باره‌ی‌ قوربانیانی‌ خۆپیشاندانه‌كان له‌به‌رده‌ستدا نین به‌هۆی‌ تێكه‌ڵبونی‌ قوربانیانی‌ خۆپیشاندانه‌كان و كرده‌وه‌ تیرۆریستییه‌كان، به‌ڵام به‌پێی‌ راپۆرتێكی‌ رێكخراوی‌ یۆنامی‌ سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان،، له‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار و به‌هۆی‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ عێراق و به‌رهه‌ڵستی‌ هاوڵاتیان هه‌زار و 186 هاوڵاتی‌ مه‌ده‌نی‌ و 106 پۆلیس كوژراون، به‌پێی‌ هه‌مان ئاماریش به‌هۆی‌ پێكدادانه‌كانه‌وه‌ هه‌زار و 511 هاوڵاتی‌ و 177 پۆلیس بریندار بوون.


هه‌موو ئه‌م روداوانه‌ نه‌یانتوانی‌ ئه‌ستێره‌ی‌ به‌ختی‌ مالكی‌ بكوژێننه‌وه‌، چونكه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ 30 نیسانی‌ 2014دا به‌ ته‌نها خۆی‌ توانی‌ 722 هه‌زار ده‌نگ به‌ده‌ستبهێنێت، له‌كاتێكدا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ساڵی‌ 2010 توانیبوی‌ ته‌نها 650 هه‌زار ده‌نگ به‌ده‌ستبهێنێت.

هاوكات ئه‌و ده‌نگانه‌ی‌ مالكی‌ به‌ده‌ستیهێنا نزیكه‌ی‌ 3 به‌رامبه‌ری‌ ركابه‌ره‌ سونییه‌ به‌هێزه‌كه‌ی‌ بوو كه‌ ئه‌یاد عه‌لاوییه‌، چونكه‌ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا عه‌لاوی‌ توانی‌ ته‌نها 229 هه‌زار ده‌نگ به‌ده‌ستبهێنێت، له‌كاتێكدا له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 2010دا عه‌لاوی‌ به‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ 450 هه‌زار ده‌نگ ركابه‌ریی‌ مالكی‌ ده‌كرد، وێڕای‌ ناكۆكی‌ پێكهاته‌ی‌ سونی‌ له‌گه‌ڵیدا كوردیش له‌ مانگه‌كانی‌ كۆتایی‌ كابینه‌ی‌ دووه‌می‌ حكومه‌ته‌كه‌یدا تا بنبه‌ست ناكۆك بوون له‌گه‌ڵ مالكی‌، ته‌نانه‌ت وه‌زیره‌ كورده‌كان دانیشتنه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانیان به‌جێهێشت به‌ڵام حكومه‌كه‌ی‌ مالكی‌ له‌ كار به‌رده‌وام بوو.

به‌پێچه‌وانه‌ی‌ هه‌ندێك بۆچونه‌وه‌ كه‌ پێیان وابوو ناكۆكی‌ مالكی‌ و نه‌یاره‌كانی‌ جۆرێكه‌ له‌ كه‌مپه‌ینی‌ هه‌ڵبژاردن، دوای‌ هه‌ڵبژاردن قه‌یرانه‌كانی‌ عێراق و ناكۆكی ماڵی‌ شیعه‌ له‌لایه‌ك و پێكهاته‌ی‌ سونه‌ و شیعه‌ له‌لایه‌كی‌ دیكه‌ قوڵتر بوونه‌وه‌، له‌ سه‌رو هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ گروپێكی‌ توندڕه‌وی‌ سونی‌ به‌ناوی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ له‌ عێراق و شام ناسراو به‌ داعش چالاكییه‌كانیان له‌ سوریاوه‌ گواسته‌وه‌ بۆ خاكی‌ عێراق و له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند كاتژمێرێكدا به‌شێكی‌ زۆری‌ سوپاكه‌ی‌ مالكییان تێكشكاند، ئه‌و سوپایه‌ی‌ كه‌ به‌رده‌وام مالكی‌ شانازی‌ به‌ هێز و توانایه‌وه‌ ده‌كرد و به‌رده‌وام پێیوابوو كه‌ سوپاكه‌ی‌ ده‌توانێت خاكی‌ عێراق له‌ هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌كی‌ بپارێزێت به‌ڵام شه‌وی‌ 11 ته‌مووزی‌ 2014 دواین شه‌وی‌ شانازییه‌كانی‌ مالكی‌ بوو به‌ سوپاكه‌یه‌وه‌ كاتێك 2 هه‌زار چه‌كداری‌ داعش توانیان له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند كاتژمێرێكدا هێزه‌ سه‌ربازییه‌كان و داموده‌زگا ئه‌منی‌ و ئیدارییه‌كانی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالكی‌ له‌ موسڵ ده‌رپه‌ڕێنن، سه‌ره‌نجام ئه‌و گروپه‌ كه‌ به‌پێی‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر گرتوخانه‌ی‌ باشیك هاتبونه‌ موسڵ و پلانیان هه‌بوو چه‌ند زیندانیكراوێك له‌ گرتوخانه‌كه‌ بڕفێنن به‌هۆی‌ بێتوانایی‌ سوپای‌ عێراقه‌وه‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ خاكی‌ عێراقیان داگیركرد و خه‌لافه‌تی‌ ئیسلامییان تێدا راگه‌یاند.




ئاماده‌كردنی: شیراز ره‌ئوف - kNNC




كوا خوێنی شەهید قەڵەم سۆرانی مامە حەمە؟
منبەج ، بۆچی گرنگە؟!
سەلاحەدین بەهادین دەگەڕێتەوە
موحافیزكاران و ریفۆرمخوازان لە هەڵبژاردنەكانی ئێراندا
غرووری پارتی دەشكێت، یان سیحری گۆڕان بەتاڵ دەبێتەوە؟
ڕۆشنبیرانی ”بەیعە“گەر
دەربارەی بەیاننامەی ٢٢٥٠ ڕۆشنبیرەکە
قیڕەقیڕی عەلمانیەت و دین لە کوردستاندا
دکتۆر قاسملو:
"بیرمەندە شۆڕشگێڕەکە"
لولا داسیلڤا ، سەرۆكی بەرازیل
ئەو سەرۆكەی مێژوو دوبارەی ناكاتەوە
ئەژدیهای قــەرز لەگەردنـی هەرێمی کوردسـتانەوە دەئـاڵـێـــت

زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە