موحافیزكاران و ریفۆرمخوازان لە هەڵبژاردنەكانی ئێراندا
PM:08:32---24-02-2016
ئه‌م بابه‌ته 2719 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌
دانا ساڵح
رۆژی هەینی، دوو هەڵبژاردن پێكەوە لە ئێران بەرێوەدەچن، بۆ خولیی پەرلەمان‌و بۆ خولی پێنجەمی ئەنجومەنی شارەزایان، تۆماركردنی ناوی كاندیدەكان بۆ پەرلەمان (19-12-2015) دەسیپێكرد‌و (25-12-2015) كۆتاییهات‌و بۆ ئەنجومەنی شارەزایان (17-12-2015) دەسیپێكرد‌و (23-12-2015) كۆتاییهات. 54 ملیۆن و 915 هەزار و 24 كەس مافی دەنگدانی هەیە،  تاران وەك گەورەترین پارێزگا بە 8 ملیۆن و 475 هەزار و 77 دەنگدەر، ئیلام وەك بچوكترین پارێزگا بە 434 هەزار و 636 دەنگدەر، 3 ملیۆن كەسیش یەكەمجارە مافی دەنگدانیان هەیە. 

ئەنجومەنی پاراستنی دەستور و هەڵبژاردنەكان

هەرچەندە وەزارەتی ناوخۆی ئێران لە پەیامەكەی بۆ ئەنجومەنی پاراستنی دەستور (شورای نگهبان) پێشنیازی دوو تەوقیتی كرد بۆ هەڵبژاردنەكان، بەڵام ئەنجومەنەكە هەردووكیانی خستە هەمان رۆژەوە. ئەنجومەنەكە دوایین فلتەرە بۆ بریاردان لەبارەی شایستەیی‌و ئەهلیەتی پاڵێوراوان، لە شەش ئایەتوڵا‌و شەش یاسازان پێكدێت‌و لەئێستادا بەم جۆرەیە

ئایەتوڵاكان: ئەحمەد جەننەتیی، محەمەد موئمین، محەمەد یەزدیی، سەید هاشمی شاهرودیی، محەمەد رەزا مدەریسی یەزدیی، مێهدی شەب زیندەدار.

یاسازانەكانیش: محەمەد رەزا عەلیزادە، موحسین ئیسماعیلیی، محەمەد سەلیمی، سام كوهی فەر، نەجاتوڵا ئیبراهیمیان. ئایەتوڵا جەننەتی سەر بە موحافیزكارەكان سەرۆكایەتی دەكات، هەروەها لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆش پێكەوە سەرپەرشتی پرۆسەی هەڵبژاردن دەكەن‌و بریاری كۆتایش لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكان دەدات.

ئەنجومەن خۆكاندیدكردنی كەسایەتیەكی گرنگی وەك حەسەن خومەینیی، كورەزای ئایەتوڵا خومەینیی  بۆ ئەنجومەنی شارەزایان رەتكردەوە. ئەمە بەشێكی پەیوەندی بەوە هەیە كە ستونە سەرەكییەكانی نیزامی ئیسلامیی نایانەوێت مەسەلەی میراتگرایەتیی دەسەڵاتیی ئاینیی‌و سیاسیی لە ئێراندا جێبگرێت، بەتایبەت تەوەجوهێك هەیە لەبارەی تموحی كورەزاكەی خومەینیی بۆ وەرگرتنی رابەر، هەروەها ئەو ململانێیەی لەنێوان نەوەی یەكەمی شۆرشدا هەیە ئەوان نایانەوێت بگوازرێتەوە بۆ نەوەی دووەمی شۆرش، هەرچەند باس لەوەش دەكرێت كە كەمینەیەكی بەهێز لەنێو ئەنجومەنی شارەزایان پشتیوانی حەسەن خومەینیی بوون.

یەكەم: هەڵبژاردنی ئەنجومەنی شارەزایان (مجلس خبرگان)
ئێرانییەكان رۆژی هەینی 88 كەس بۆ ئەم ئەنجومەن هەڵدەبژێرن بۆ ماوەی هەشت ساڵ، كە بەپێی ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكان دابەشكراون، بۆ نمونە چوار پارێزگاكەی خۆرهەڵاتی كوردستان بەم شێوەیە: ئازربایجانی غەربی: 3، ئیلام: 1، سنە: 2، كرماشان: 2. هەرچی تارانی پایتەختە 16 ئەندامی هەیە. وەزیفەی سەرەكی ئەنجومەن، دانان‌و لادانی وەلی فقیهە واتە رابەری كۆماری ئیسلامیی ئێران كە ئێستا ئایەتوڵا عەلی خامنەییە. ئەندامەكانی دەتوانن هەر پۆستێكی دیكەیان هەبێت بۆ نمونە ئێستا حەسەن رۆحانیی سەرۆك كۆمارە هاوكاتیش ئەندامی خولی چوارەمی ئەنجومەنەكەیەو بۆ ئەم خولەش لەسەر بازنەی تاران خۆی كاندید كردووە. ئەندامەكانی موچەیان نییە، ئاسایی هەر 6 مانگ جارێك كۆدەبنەوە‌و بۆ شوێنی كۆبونەوەكەش شاری قوم دیاریكراوە. بەپێی مادەی 107ی دەستور ئیمام خومەینی ئەركی هەڵبژاردنی رابەر (ولی فقیه)ی سپاردوە بە ئەنجومەنی شارەزایانی هەڵبژێراو لەلایەن خەڵكەوە.

ساڵانێكی زۆر ئایەتوڵا عەلی مشكینیی ئیمام جومعەی قوم سەرۆكی بوو، پاشان رەفسنجانیی‌و مەهدەویی كنیی‌و هاشمی شاهرودیی، ئێستاش لە ئەستۆی ئایەتوڵا محەمەد یەزدییە. خولەی داهاتووی ئەنجومەنەكە بایەخی تایبەتی‌و چارەنوسسازی هەیە بەوپێیەی پێشبینی دەكرێت لە ماوەی هەشت ساڵی داهاتوودا رابەرێكی نوێ لەبری خامنەیی هەڵبژێردرێت كە ئێستا تەمەنی لە 76 ساڵیدایە.
دووەم: هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئێران (مجلس شورای اسلامی)

نەخشەی هەڵبژاردنەكانی ئێران بۆ خولی دەیەمی پەرلەمان، بەشێوەیەكی گشتیی پارت‌و تەوژمە رۆحانیی‌و سیاسییەكان لە دوو جەمسەرەی سەرەكیدا خۆیان دەبیننەوە ئەوانیش موحافیزكارەكان‌و ریفۆرمخوازەكانە، لەنێوانیشیاندا بەرەیەكی دیكە هەیە خۆی بە میانرەو وەسف دەكات.

موحافیزكارەكان (اصولگرایان):
ئەو جەمسەرەیە لە فەرهەنگی سیاسیی‌و ئاینیی ئێرانییەكان بە (اصولگرایان) ناسراوە، لەچوارچێوەی هاوپەیمانیی ئیتیلافی موحافیزكارەكان كۆبونەتەوە، غولام عەلی حەداد سەرۆكایەتی دەكات‌و لە دەیان رێكخستن‌و تەوژم پێكدێت: (بەرەی هێزەكانی خەتی ئیمام‌و قیادە/ محەمەد رەزا باهنەر، رابیتەی زانا ئاینییە خەباتكارەكان/محەمەد موحەدیی كرمانیی، حیزبی ئیتلافی ئیسلامیی، بەرەی خۆراگریی/ موحسین رەزایی، ئیتلافی ئاوەدانكردنەوە-اباد گران/ حەسەن بەیادیی، پارتی موجەدیدینی ئێرانی ئیسلامیی، بەرەی پایداریی حەداد عادل‌و مورتەزا ئاغا تەهرانیی، كۆری پەیرەوانی خەتی ویلایەت / عەلی رەزا زاكانیی)، لەگەڵ ژمارەیەكی زۆر لە كەسایەتیە سەربەخۆكان، دیارترینیان عەلی لاریجانیی سەرۆكی ئێستای پەرلەمانە، لەسەر شاری قوم خۆی كاندید كردووە.

موحافیزكارەكان، پشتیوانیی سەرەكیی و بەرگریكاری توندن لە مانەوەی نیزامی كۆمارەكە لەژێر چەتری پرەنسیپە ئیسلامییەكان، هەروەها تێروانینیان بۆ بازار بریتییە لە ئابوریی ئازاد‌و كورتكردنەوەی دەسی دەوڵەت لە كاروباری بازاردا. هەمیشە پەیوەندییەكی توندوتۆڵ رۆحانییەكان‌و بازاری پێكەوە بەستووە لە مێژووی كۆنی ئێرانەوە، بۆیە كاتێك محەمەد رەزاشا هەوڵی بچرانی ئەوەیدا لێكەوتەی خراپی بەدواداهات‌و سەری خۆی تیاچوو. هەروەها موحافیزكارەكان بۆ سیاسەتی دەرەوە مەیلیان بەلای بایەخدانە بە جیهانی عەرەبیی‌و ئیسلامیی، واتە مانەوەی ئێران لە دۆخی دژایەتیكردنی خۆرئاوا بەتایبەت ئەمریكا.

لیستی هەڵبژاردنی موحافیزكارەكان ژمارەیەكی بەرچاو لە ئابوریناسانی تێدایە، بۆنمونە لە كۆی 30 كاندیدیان بۆ پەرلەمان لە بازنەی شاری تاراندا 10یان پسپۆری ئابوریین. موحافیزكارەكان نەك هەر دەیانەوێت زۆرینەی پەرلەمان بەدەسبهێنن بۆ بەردەوامیدان بەو سیاسەتەی ئێستە ئێران لە زۆرنی شیعەگەرایی ناوچەكەدا جێبەجێی دەكات‌و، رێگری بكەن لە كرانەوەی زیاتر بەرووی ئەوروپا‌و ئەمریكا، بەڵكو دەیانەوێت بۆ ئەنجومەنی شارەزایانیش زۆرینەی پێویست بەدەسبهێنن تا بۆ هەڵبژاردنی رابەری نوێ قسەی كۆتایی لای ئەوان بێت.

ریفۆرمخوازەكان (اصلاح طلبان):
ئەمانە جەمسەری بەهێزو ركابەری موحافیزكارەكانن، تێروانیان لەچوارچێوەی نیشتیمانیی‌و ئیسلامیدایە، لە فەرهەنگی سیاسیی‌و دینیی ئێرانییەكان بە (اصلاح طلبان) ناسراون، بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان لیستێكیان دروسكردووە، لەچوارچێوەی ئیتیلافی (برجا) واتە بەرنامەی گشتگیریی ئیسڵاحییەكان بۆ هەڵبژاردنەكان كۆبونەتەوە، كاندیدی پێشووی سەرۆك كۆماریی محەمەد رەزا عارف سەرۆكایەتی دەكات بەم شێوەیە: (كۆری زانا ئاینییە خەباتگێرەكان، كۆری وانەبێژان‌و كۆڵەرانی حەوزەی زانستی قوم، حیزبی پێكەوەبوون-همبستگی، حیزبی سەروەریی گەل-مردم سالاریی، حیزبی متمانەی نیشتیمانی-اعتماد ملی، حیزبی یەكێتی گەلی ئێرانی، حیزبی كاری ئیسلامیی، یەكێتی ئیسلامیی خوێندكاران، بەرەی موشارەكت (قەدەغەكراو)، رێكخراوی موجاهیدانی شۆرشی ئیسلامیی (قەدەغەكراو)، بەرەی هێزەكانی خەتی ئیمام).

 ریقۆرمخوازەكان لاریان نییە لە ئیسلامێتی نیزام وەك جەوهەری شۆرشی ئیسلامیی ئێرانیی، جگە لە هەندێ هێزی خاوەن تێروانینی چەپ نەبێت، ئەمان داوای كرانەوە دەكەن بەرووی خۆرئاوا‌و سەركەوتوشبوون لە بەدیهێنانی رێكەوتنی ئەتۆمیی بەسەرپەرشتی جەواد زەریف، هەروەها داوای بەرفراوانكردنی پانتایی ئازادییە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن‌و، لەگەڵ بیناكردنی سیاسەتێكی نیشتیمانین بۆ وڵاتەكەیان لەسەر بنەمای پرەنسیپی ئێران پێش هەموو شتێك.

میانرەوەكان (اعتدال گرایان):
ئەمانە لە نێوان موحافیزكارەكان‌و ئیسڵاحخوازەكاندا خۆیان یەكلانەكردۆتەوە، بەڵام بەگشتیی زۆرجار مەیلیان بەلای ئیسڵاحخوازەكانە‌و شوێن هێڵە گشتییەكانی ئەو جەمسەرە دەكەون، شوێنكەوتەی سیاسەت‌و دونیابینیەكانی حوجەتولئیسلام هاشمی رەفسنجانیی‌و حەسەن رۆحانین، ئەمان لە هەناوی موحافیزكارە راسترەوەكانەوە هاتون‌و پاشان برێك لە ئیسڵاحخوازە میانرەوەكان هاتنە پاڵیان، گرنگترین رێكخستنەكانی: (حیزبی خزمەتكاران، حیزبی میانرەوەیی‌و گەشەپێدان، حیزبی بانگەوازی ئێرانیی) ئەم بەرەیە كۆمەڵێكی زۆر لە تەكنۆكراتەكانی تێدایە‌و، لەلایەن عەلی موتەهەریی واتە كورەكەی ئایەتوڵا موتەهەرییەوە سەرۆكایەتی دەكرێن.

تێروانینی میانرەوەكان بۆ كۆماری ئیسلامیی دیسان پشتگیری لە ئیسلامیەتی نیزامەكە دەكەن، لەگەڵ ئابوری ئازادان، هەروەها لەگەڵ كرانەوەی وڵاتن بەرووی خۆرئاوادا لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا، لەگەڵ بایەخدانی گرنگ بە بەستنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتە عەرەبیی‌و ئیسلامییەكان، هەروەها داوای كرانەوەی زیاتری كۆمەڵایەتیی دەكەن، دەڵێن پێویستە ئابوریی‌و ئاوەدانكردنەوە بنەمای سیاسەتی حكومەت بێت لە هەردوو ئاستی ناوخۆ‌و دەرەوەش. عەلی موتەهەریی رێبەری ئەم باڵە پێیوایە ئایەتوڵا خامنەیی مرۆڤێكی ئاساییەو مەعسوم نییە، هەروەها رەخنەش لە رابەر دەگرێت لەبارەی دەسبەسەركردنی هەردوو رێبەرانی بزوتنەوەی سەوز موسەویی‌و كەروبیی، عەلی موتەهەریی لە هەناوی موحافیزكارە میانرەوەكانەوە هاتووە.

هەرچی حەسەن رۆحانیی سەر بە ئیسڵاحخوزەكانە، ئومێدی ئەوەیە زۆرترین ژمارەی لە ریفۆرمخواز‌و میانرەوەكان بگەنە پەرلەمان، تاوەكو یارمەتی بدەن بۆ سەرخستنی رێكەوتننامە ئەتۆمییەكە‌و، هەروەها بەدیهێنانی ئەو بەڵینانەی سەبارە بە ئازادییە سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییەكان‌و بەرەوپێشبردنی گوزەران‌و ئابوریی بوونە پەیژەی سەركەوتنی لە هەڵبژاردنی خولی یانزەیەمی سەرۆكایەتیی. لەم خولەی ئێستادا موحافیزكارەكان سەرۆك‌و زۆرینەی پەرلەمانیان بەدەستەوەیە كە لەگەڵ سیاسەتەكانی رۆحانیی بۆ ناوخۆ‌و دەرەوەی ئێران زۆر هەماهەنگ نین.

هەمیشە بەشداریكردنی زۆرترین هاوڵاتی لە هەڵبژاردنەكانی ئێراندا وەك دەسكەوتێكی پر بایەخ لەلایەن نیزامی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە حساب دەكریت، ئەوە وەك وەرگرتنی شەرعیەتی لە شەقام‌و گەلانی ئێرانەوە بۆ پرەنسیپەكانی كۆمارەكە سەیر دەكرێت. لە دوای ساڵی 1979 تائێستا 37 هەڵبژاردنی جۆراوجۆر لە ئێراندا ئەنجامدراون، هەمیشە رێژەی بەشداریكردنی خەڵك لەئاستێكی باشدا بووە، دوایین هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیش كە حوزەیرانی 2013 بەرێوەچوو رێژەی دەنگدان 72%ی تێپەراند.




كوا خوێنی شەهید قەڵەم سۆرانی مامە حەمە؟
منبەج ، بۆچی گرنگە؟!
سەلاحەدین بەهادین دەگەڕێتەوە
موحافیزكاران و ریفۆرمخوازان لە هەڵبژاردنەكانی ئێراندا
غرووری پارتی دەشكێت، یان سیحری گۆڕان بەتاڵ دەبێتەوە؟
ڕۆشنبیرانی ”بەیعە“گەر
دەربارەی بەیاننامەی ٢٢٥٠ ڕۆشنبیرەکە
قیڕەقیڕی عەلمانیەت و دین لە کوردستاندا
دکتۆر قاسملو:
"بیرمەندە شۆڕشگێڕەکە"
لولا داسیلڤا ، سەرۆكی بەرازیل
ئەو سەرۆكەی مێژوو دوبارەی ناكاتەوە
ئەژدیهای قــەرز لەگەردنـی هەرێمی کوردسـتانەوە دەئـاڵـێـــت
زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە