قودس و كەركوك، دووشاری داگیركراو
نەبەز گۆران
PM:07:12---16-12-2017
ئه‌م بابه‌ته 1054 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لە رۆژهەڵاتدا دوو شاری گرنگ هەن، هەردوو شارەكە بە درێژایی مێژوو كێشەیان لەسەر بووە، ئەم دوو شارە لەرووی مێژووییەوە سەر بە دوو نەتەوەی جیاوازن، یەكێك لەم شارانە پیرۆزە و یەكێكیان دەوڵەمەند. شاری كەركوك پێش دۆزینەوەی نەوت تێیدا، شارێكی گرنگ بوو، گرنگییەكەی پەیوەندی بەوە هەبوو كەتبوویە ناوەراستی هێڵی ئاوریشمەوە، ئەو هێڵەی چەندین وڵات پێكەوە گرێدەدات و بوو بوویە چەقی بازرگانی، پاش ئەوەی نەوتی تێدا دۆزرایەوە، كێشەكانی ئەم شارە زیادیانكرد، هەڵبەتە مێژوو ئەوە روندەكاتەوە ئەم شارە هی نەتەوەی كوردە و، كۆمەڵێك ئەرمەنی و پاشان ئاشوری و مەسیحی تێیدا ژیاون، دوای نەتەوەكانی سەر بەم ئەم ئایینانە، لەسەردەمی عوسمانییەكاندا نەتەوەی توركیش هاتوونەتە ناوی و بوونەتە بەشێك لەم شارە، پێش دەسەڵاتی عوسمانییەكان و لەسەردەمی (سەلجوقییەكاندا) كەمترین توركمان لەم شارە ژیاون. پێش (سەلجوقییەكان)یش سەرچاوەیەك نییە باس لە بوونی توركمانبكات لەناو كەركوك، ئەوەی هەیە لە سەردەمی (سەلجوقییەكان)ەوە دەست پێدەكات.  
هەرچۆن ئەم شارە لەرێگەی ئایدۆلۆژیایی ئاینییەوە لەلایەن نەتەوەی عەرەبەوە داگیردەكرێت و، دەبێتە شارێكی یەكلانەبووەوە، بەهەمان شێوە شاری (قودس_ ئۆرشەلیم) لەرووی مێژووییەوە تا ئەم چركەساتەش كێشەی هەیە و لە بنەرەتدا شارەكە وەك مێژوو، نەك دیدگای ئایینی، شاری جولەكەكان_بەنی ئیسرائیل_ ە.  من لێرەدا هەڵوەستە لەسەر مێژوو دەكەم، لەسەر دیدگای ئایدۆلۆژیی ئایینی ناكەم، ناشمەوێت بە تەواوەتی بچمە ناو رەگوریشە مێژووییەكانی شاری كەركوكەوە، چونكە بۆ ئێمە كورد مێژووی ئەو شارە كەمێك روونەو دەزانین شارێكی داگیركراوە، ئەما هەمان دیدگا بۆ كەركوك چۆنە، بۆ شاری ئۆرشەلیم_قودسیش هەمان شتە. چارەنووسی ئەم دوو شارە، چارەنووسێكی لەیەكچووە، یەكیان دەوڵەمەند بە نەوت، ئەویدیان دەوڵەمەن بە پیرۆزی. بەڵام هەردووكیان شاری داگیركراون لەلایەن نەتەوەی عەرەبە و شەری مانەوە دەكات لەسەریان.
بۆ ئەوەی زۆر دور نەكەوینەوە.
لە ساڵی (539) پێش زایینی، (كورشی گەورە) هاوكاری جولەكەكانی كرد بگەرێنەوە قودس و هەر لەوێ‌ (كنێسە) دروست بكەنەوە. (1) لەو سەردەمەدا جولەكەكان كەوتبوونە بەر هێرش و هەندێكیان بە كۆیلایەتی گوازرابوونەوە بۆ بابل. ئێرانییەكانی ئەو سەردەمە كە لەسەر ئاینی زەردەشتی بوون، هاوكاریی جولەكەكانیانكرد بۆ گەڕانەوە بۆ خاكی خۆیان. بە بروای مێژوو نووسەكان ناوی ئەم شارە_ئۆرشەلیم_  لە دوو بەش پێكدێت. (ئور:بەمانای شار_ شلیم: بەمانای ئاشتی)(2) بەڵام هەرگیز ئەم شارە نەیتوانی ماناكەی خۆی بەدەست بهێنێت و شارێك بووە، بووەتە شوێنێك بۆ شەڕی ئایدۆلۆژییە ئایینیەكان.
لە مێژوودا شارەكە (2) جار بەتەواوەتی وێران بووە. (23) جار گەمارۆ دراوە، (52) جار هێرشی كراوەتە سەر، (44) جاریش داگیر كراوە. تەواوی شەرەكانیش لەم شارەدا شەڕی ئایدۆلۆژیای ئایینی بوون، چ لە سەردەمی بابلییەكان، چ لەسەردەمی پاش بابلیەكان، پاشان خاچپەرستەكان و، ئیسلامەكان، هەریەك لە ئایینەكان ئەم شارەی بە شوێنی خۆی داناوەو، بە شارێكی پیرۆز و مەڵبەندی پەیامبەران سەیریانكراوە و هەوڵی گۆڕینی شوناسەكەیانداوە.
لە ئێستادا پێكهاتەی شارەكەش بریتیە لە سێ‌ جۆر، بەشی مەسیحیەكان، بەشی یەهودییەكان، بەشی موڵسمانەكان. پێش چوونی موسڵمانەكان بۆ ئەو شارە لەرێگای داگیركردنەوە، ئەرمەنەكانیش بەشێكی پێكهاتەی ئەو شارەبوون، بەڵام لە ئێستادا رێژەی دانیشتوانی ئەرمەن شایەنی باسكردن نییە.
بە بروای هەندێك لە مێژوو نووسان، پاش كاڵبوونەوەی (ئۆگارێتییەكان) كە كۆمەڵێك بوون زمانەكەیان سەر بەزمانی سامییە، (عیبرانی)ییەكان چوونەتە ئەم شارە و، سەرەتا ناوی (ئۆرشالیموم) بووە، كە بەواتای بنەچەی (شالیم) بەڵام (عیبران)ییەكان ناوەكەیانكردوە بە (ئۆرشلیم) لە زمانی عیبریدا بەواتای شاری ئاشتی دێت.(3)
 هیچ كتێبێكی مێژووی نییە بتوانێت نكۆڵی لەوە بكات ئەم شارە پێش (فتوحات)ی ئیسلام  شاری نەتەوەی عەرەب بووبێت. بەڵكو نەتەوەی عەرەب لەم شارەدا هەتا سەروەختی (فتوحات) یان بە شێوەی بارزگانی سەردانی ئەم شارەیانكردوە، یان بەشێوەیەكی كەم بۆ ئیشكردن رێگەیان پێدراوە لەم شارەدا بژین، ئەما دوای (فتوحات) یەكێك لەو شارانەی نەتەوەی عەرەب بە هۆی ململانێی ئایدۆلۆژی ئایینییەوە دەستی بەسەردا دەگرێت، ئەم شارەیە و دەیەوێت شوناسی شارەكە بگۆڕێت بۆ شوناسێكی عەرەبی.
تەواوی كتێبە مێژووییەكان كۆكن لەسەر ئەوەی، خودی شارەكەو ئەو خاكەی كە (عیبرانی) و پاشان (خاچپەرست)ەكانی لەسەر ژیاون، خاكێكە پەیوەندی بە یەهودییەكانەوە هەیە. پیرۆزبوونی شارەكە بووەتە بنەمایەك بۆ رووبەروو بوونەوەی ئایدۆلۆژی و رووبەروو بوونەوەی شوناسی نەتەوەیی. ناكرێت مێژووی شارەكە نادیدە بگرین و بەبێ‌ ناسینی راستەوخۆ ببینە بەشێك لەو تەرەفگیرییەی كۆمەڵێك ئایدۆلۆژیست پەیرەوی دەكەن. كۆمیدیا ئەوەیە كەسانێك هەن لەدونیای شاشەكان قسەلەسەر ئازادی دەكەن و، لەگەڵ داگیركردنی ئەم شارەدان. گەر بریاربێت بروامان بە مێژوو، بە ئازادی هەبێت، ئەم شارە لەسەر خاكێكە پەیوەندی بە ئایین و بە نەتەوەیەكەوە هەیە، ئەم ئایین و نەتەوەیە بە درێژایی هەزاران ساڵ لەسەر ئەم خاكە ژیاون و موڵكی خۆیانە.
ئەمرۆ كاتێك هێزێكی گەورەی جیهانی ددان بەوەدا دەنێت ئەم شارە بگەرێتەوە بۆ خاوەنە راستەقینەكەی، تەماشاكردنی ئەم گواستنەوەیە بەشێوەی ئایینی و ئایدۆلۆژیی، هیچ ناوێكی لێنانرێت جگە لە چاوداخستن لە مێژووی شارێك و نەتەوەیەك. هەرچۆن بۆ كوردێك خەونە رۆژگارێك كەركوك بگەرێتەوە بۆ خاوەنە راستەقینەكەی كە كوردە، هەمان دیدگاش بۆ _ئۆرشەلیم_قودس_ راستە.
هەردوو شارەكە _قودرس و كەركوك_ دووشارن لەلایەن نەتەوەی عەرەبەوە لەرێگەی هێزی ئایینیەوە داگیركراون، ئەشێت ئەمرۆ یەكێكیان گەرابێتەوە بۆ خاوەنە راستەقینەكەی و ئەویتریان درابێتەوە دەست داگیركەر. بەڵام پشتكردن لە مێژووی شارەكان و پشتكردن لە حەقیقەتێك لەپێناو ئایدۆلۆژیاییەك و دژی ئاینێكی جیاواز، ناتوانێت مێژووە راستەقینەكە بشارێتەوە. _ئۆرشەلیم_ لەرووی مێژووییەوە شاری یەهودییەكانە، گەر بگەرێتەوە بۆخۆیان، نە دەستكەوتە و نە منەتە، بەڵكو تەنها ئەوەیە مافێكیان وەرگرتووەتەوە كە پێشوتر لێیان وەرگیرابوو. كتومت ئەم دیدگایە بۆ كەركوكیش هەمان شێوەیە.




سەرچاوە:

-(1) بیت المقدس، شهر در استانە انفجار، بی بی سی فارسی، 20-ابان -1393
_(2)مجمل التواریخ و القصص، به تصحیح محممد تقی بهار. تهران، دنیا كتاب. 1381.
-(3) انگلیسی، وب گاه رسمی، بازبینی شدە در مرداد 1388.







تەقاندنەوەی كۆگای هێزە حیزبییەكان
دەبێت قسە لەگەڵ ئێرانییەكان بكرێت
هەڵهاتووی شەنگال و شەقوەشێنی هەولێر
نوخبەی گیرفان
ڕیفراندۆم وێرانیكردین
عەفرین ئێمەی شەرمەزاركرد!
بەراوردێكی شەرمنانە، لەنێوان (عومەری سەید عەلی) و موراهیقێكی سیاسیدا
ئەتاتورك بە لەچكەوە
یاریكردن بە یەكریزی كوردەوە
پارتی و بادانەوە بەرەو مالیكی
دوای چوار ساڵ ئارامی
قودس و كەركوك، دووشاری داگیركراو
چیرۆكی ریفراندۆم كۆتایی هات
خانەی راپەڕاندنی گۆڕان، خانەی متبووەكان
گۆڕان و كۆمەڵ، خولانەوە بەدەوری یەكتریدا
12345678910
زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە