خورماڵ لانكه‌ی گه‌شتیاری:
رضوان ياڵانپێى
AM:11:33---15-08-2018
ئه‌م بابه‌ته 451 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌
ناساندنێك:
ناحیه‌ی خورماڵ سه‌ر به‌ پارێزگای هه‌ڵه‌بجه‌یه‌ و نێوانیان (21)كم ه‌، (79)كم یش له‌ سه‌نته‌ری شاری سلێمانیه‌وه‌ دوره‌، هه‌ڵكه‌وته‌ جیۆپۆله‌تیكیه‌كه‌ی له‌ نێوان هه‌ورامان و شاره‌زوردایه‌ و به‌ دامێنی چیاكان ده‌ژمێردرێ، بڕی بری باران بارینی ساڵانه‌ی له‌ نێوان 650-850ملم دایه‌.
ده‌ستپێك و ڕه‌هه‌ندی مێژویی شاره‌كه‌:
سه‌رچاوه‌ مێژوییه‌كان ئاماژه‌ ده‌كه‌ن به‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ شوێنی نیشته‌جێی گه‌لی ( لۆلۆی) بوه‌ كه‌ مێژووه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوه‌ڕاستی هه‌زاره‌ی سێیه‌می پ.ز. شوێنه‌ گه‌شتیاری و مێژووییه‌كانی ئه‌م شاره‌ گه‌واهی و ئاماژه‌ده‌رن به‌وه‌ی كه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ژیانی تێدا بوه‌ به‌ هۆی دیارترین شوێنه‌واریه‌كانیه‌وه‌ كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌ن و تا ئێستاش بونیان ماوه‌، بونی هه‌ر شوێنه‌وارێكیش ئاماژه‌ و سه‌لماندنی راستی ژیانی مرۆڤه‌، شوێنه‌واره‌كانیشی بریتین له‌ ( شوێنه‌واری كۆنی قه‌ڵای خورماڵ) كه‌ به‌ پێی هه‌ندێك له‌ سه‌رچاوه‌ مێژوییه‌كان بۆ سه‌رده‌می ئیمپراتۆری ساسانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌روه‌ها         ( قه‌ڵای خان ئه‌حمه‌د خان ) و دواتریش (مناره‌و مزگه‌وتی گه‌وره‌ی خورماڵ) كه‌ مێژووی بۆ سه‌رده‌می فتوحاتی ئیسلامی و به‌ تایبه‌تی تر سه‌رده‌می كه‌سایه‌تی ( عبدالله‌ كوری عومه‌ر ) ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌. له‌ سه‌رده‌می عوسمانیه‌كاندا ئیداره‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بوه‌ به‌ ناوی ( قه‌زای گوڵعه‌نبه‌ر ) دواتریش به‌ تێپه‌ربونی كات ناوی شاره‌كه‌ گۆڕاوه‌ بۆ خورماڵ و دواتریش له‌ ساڵانی 1925ز بۆ جارێكی تر له‌ لایه‌نی ئیداریه‌وه‌ خورماڵ  ده‌بێته‌وه به‌ ناحیه‌.
خورماڵ بۆ لانكه‌ی گه‌شتیاریه‌؟
شوێنه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كه‌ی پاشان جێگه‌ دیده‌نیه‌كانی له‌ ڕوانگه‌ی مێژوویی و شارستانیه‌ت و گه‌شتیاریه‌وه‌ بوه‌ته‌ جێگای تێڕامانی خه‌ڵك و وایان كردوه‌ گه‌شتیارێكی زۆر ڕوو له‌م شاره‌ بكه‌ن كه‌  ئه‌مانه‌ن به‌ كورتی ئاماژه‌یان بۆ ده‌كه‌ین:
مزگه‌وتی گه‌وره‌ی خورماڵ: 
مێژووی دروست بون و ته‌واو بونی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می هاتنی ئاینی ئیسلام و پاشان له‌ سه‌رده‌می بابانه‌كاندا نۆژه‌ن كراوه‌ته‌وه‌ و مێژوونوسان ده‌ڵێن بۆ سه‌رده‌می ئه‌سكه‌نده‌ری مه‌قدۆنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، روبه‌ری گشتی مزگه‌وته‌كه‌ 2500 مه‌تری دوجایه‌ و له‌ ساڵی 1961 نوێكراوه‌ته‌وه‌ و دواتریش له‌ ساڵی 1992 و سه‌رله‌نوێ نۆژه‌ن كراوه‌ته‌وه‌ و ئێستاش له‌ لایه‌ن ده‌زگای شوێنه‌وارانی كوردستانه‌وه‌ نۆژه‌ن ده‌كرێته‌وه‌. له‌ رۆژنامه‌ی ژین له‌ ژماره‌ 639ی ساڵی 1943ز شیعرێكی بڵاو كردوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
ده‌وری ئه‌صحابان سێ مزگه‌وت كران
یه‌كێك له‌ نگڵ دووه‌م له‌ كرمان
سێیه‌م له‌ خورماڵ سه‌رچاوه‌ی كوردان

مناره‌ی مزگه‌وتی گه‌وره‌ی خورماڵ:
یه‌كێكه‌ له‌ كۆنترین شوێنه‌واره‌ مێژوییه‌كانی خورماڵ و به‌ شێوازێكی ته‌لارسازی سه‌رنج ڕاكێش دروست كراوه‌، مناره‌ی مزگه‌وته‌كه‌ له‌ ده‌روازه‌ی مزگه‌وته‌كه‌وه‌ دروست كراوه‌و به‌رزیه‌كه‌ی (12)مه‌تره‌و له‌ (8) لا پێكهاتوه‌ و ناوه‌وه‌ به‌ پله‌كانه‌ ده‌چیته‌ سه‌ر مناره‌كه‌ و مرۆڤ به‌ ئاسانی ده‌گاته‌ لوتكه‌ی مناره‌كه‌.
ئاوی كانزایی (گه‌ڕاوی خورماڵ):
مێژوویه‌كی دورو درێژی هه‌یه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌زاران ساڵ پێش ئێستا، ئه‌م ئاوه‌ كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندی هه‌یه‌ له‌وانه‌ ئاوێكه‌ پله‌ی گه‌رمی به‌رزتره‌ له‌ ئاوی ئاسایی ، هه‌روه‌ها ساڵانه‌ باران زۆر ببارێت یا كه‌م ئاوی گه‌ڕاوه‌كه‌ زۆر زیاد و كه‌م ناكات، ئاوێكه‌ رێژه‌یه‌كی زۆر ماده‌ی كێمیایی تێدایه‌ به‌ تایبه‌ت گۆگرد، بۆنێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ و له‌ چینه‌ قوڵایه‌كانی ناخی زه‌وی هه‌ڵده‌قوڵێت." ئه‌م ئاوه‌ بۆ خورادن به‌ كار نایه‌ت و به‌ڵكو زیاتر به‌ مه‌به‌ستی نه‌خۆشی پێست و هه‌ندێك نه‌خۆشی دیكه‌ به‌ كارده‌هێنرێت. به‌ كورتی بۆ سێ بوار به‌كار دێت:
یه‌كه‌م: بۆ بواری ته‌ندروستی كه‌ بۆ نه‌خۆشی پێست به‌كاردێت. دووه‌م: بۆ بواری گه‌شت و گوزار كه‌ گه‌شتیاری زۆر دێن بۆ دیده‌نی. سێیه‌م: ده‌توانرێت له‌ بواری پیشه‌سازیدا ساغ بكرێته‌وه‌.
ئاوی گه‌نجانی خورماڵ:
ئاوێكی زۆره‌ و له‌ نێوان مزگه‌وتی گه‌وره‌و ئاوی گه‌ڕاوی خورماڵدایه‌، رێژه‌یه‌كی زۆره‌ و زه‌وی و زارو باخه‌كانی رێره‌وی خۆی ئاو ده‌دات تا ده‌گاته‌ پردی زه‌ڵم، ئاوێكی سازگارو پاك كه‌ له‌ روی ته‌ندروستیه‌وه‌ تاقی كردنه‌وه‌ی له‌ سه‌ ركراوه‌و یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ره‌ پاكترین ئاوه‌كان، دیمه‌نێكی ناوازه‌ی به‌ ناوچه‌كه‌ به‌خشیوه‌و و گه‌شتیاری زۆر سه‌ردانی ئاوی گه‌نجانی خورماڵ ده‌كه‌ن، له‌ روی ئیداریه‌وه‌ كاری له‌ سه‌ر بكرێت به‌ ته‌نها ئاوی گه‌نجان ئاوی ته‌واوی شارۆچكه‌ی خورماڵ و گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری ده‌دات. كه‌متر هه‌ڵكه‌وتوه‌ له‌ ناوه‌راستی شارێكدا ئاوێكی وا پاك و سازگار و زۆر هه‌ڵبكه‌وێت.
قه‌ڵای زه‌ڵم (قه‌ڵای خان ئه‌حمه‌د خان):
یه‌كێك بوه‌ له‌ مه‌ڵبه‌نده‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی میرنشینی ئه‌رده‌ڵان ده‌كه‌وێته‌ نێوان ناحیه‌ی خورماڵ وگوندی زه‌ڵم، خۆشبه‌ختانه‌ ئێستا خه‌ریكی دروست كردنی رێگایه‌كن كه‌ به‌ پله‌كانه‌ به‌ شێوازێكی زۆر جوان و سه‌رنجڕاكێش ده‌چێته‌ به‌رده‌م ئه‌شكه‌وت ( قه‌ڵاكه‌ ) و خه‌ڵكێكی زۆر گه‌شتیار رۆژانه‌ سه‌ردانی ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ مێژوییه‌ ده‌كه‌ن ، هیوادارم لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار زیاتر له‌ رووی گه‌شتیاریه‌وه‌ په‌ره‌ به‌م شوێنه‌ گرنگه‌ بده‌ن و ده‌توانرێ به‌ دانانی ( تله‌ كابینه‌) تلفریك زیاتر داهات بۆ ناوچه‌كه‌ كۆ بكاته‌وه‌ و له‌ گه‌شتیاریه‌كی دیكه‌ وادا سه‌رف بكرێته‌وه‌ و شوێنه‌كه‌ له‌ ته‌واوی ناوچكانی هه‌رێمه‌وه‌ سه‌ردانی ده‌كه‌ن چونكه‌ هه‌م له‌ روی شوێنه‌واریه‌وه‌ و هه‌م له‌ رووی مێژویه‌وه‌ و هه‌میش له‌ روی گه‌شتیاره‌وه‌ بایه‌خ و گرنگیه‌كی زۆری هه‌یه‌.
هاوینه‌هه‌واره‌كانی ده‌وروبه‌ری خورماڵ:
هاوینه‌هه‌واری ئه‌حمه‌دئاوا و تاڤگه‌ی زه‌ڵم:
له‌ سه‌ر ئاستی هه‌رێمی كوردستان و عێراقیش به‌ نایابترین و فێنكترین هاوینه‌ هه‌وار داده‌نرێت و رۆژ نیه‌ گه‌شتیارێكی  زۆر ڕو له‌م جێگه‌ دڵڕفێنه‌ نه‌كه‌ن ، چونكه‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا شوێنێكی ئارامه‌ و هه‌ست به‌ ئاسوده‌یی ده‌كه‌یت و سه‌یری هاتنه‌ خوراه‌وه‌ی تاڤگه‌كه‌ ده‌ده‌یت به‌ راستی دیمه‌نێكی دوباره‌ نه‌بوه‌وه‌ی هه‌یه‌ و جوانیه‌كی وای به‌ ناوچه‌كه‌ به‌خشیوه‌ كه‌ هیچ كاتێك به‌رده‌می چۆڵ نه‌بێت و نزیكه‌ 500 هه‌زار كه‌س گه‌شتیار به‌ ته‌نها روو له‌م هاوینه‌ هه‌واره‌ ده‌كه‌ن ئه‌وه‌تا شه‌عیریش ده‌ڵێ:
زاده‌ی جه‌رگی كێو مه‌وجودی عه‌ده‌م
دێوانه‌ ئاسا شه‌یدای روو له‌ چه‌م
له‌و كێوه‌ به‌رزه‌ ئه‌كه‌ویه‌ خوارێ
ریزه‌ مرواریت له‌ده‌م ئه‌بارێ
په‌روانه‌ به‌سۆز خۆی ده‌سوتێنی
ئاوی ساردی تۆ جیهان ئه‌ژێنێ.

هاوینه‌ هه‌واری بیاره‌ و ته‌وێڵه‌:
رێی گه‌شت و سه‌فه‌ر بگره‌و له‌ هاوینه‌ هه‌واره‌كانی بیاره‌و ته‌وێڵه‌ كه‌نار بگره‌و و بۆ چه‌ند ساتێك له‌وێ پشوێه‌ك بده‌ن و سه‌رنجی ناوچه‌ جوگرافیایه‌كه‌یان بده‌ كه‌ چه‌ند به‌ جوانی ئه‌و بان و شاخانه‌یان خۆیان رازاندوه‌ته‌وه‌" سه‌رنجی دروست كردنی خانوه‌كان بده‌، له‌ ژێر سێبه‌ری دار گوێزه‌كاندا هه‌وایه‌كی فێنك و پاك هه‌ڵمژه‌، سه‌یری ئه‌و دوو شوێنه‌ بكه‌ چه‌نده‌ پاك و ته‌میزن ئاره‌زوو ده‌كه‌یت هه‌میشه‌ گه‌شت بۆ ئه‌م ناوچه‌ دڵكه‌شه‌ بكه‌یت. ساڵانه‌ به‌ رێژه‌یه‌كی زۆر گه‌شتیار روو له‌م ناوچانه‌ ده‌كه‌ن بۆ سه‌فره‌و سیاحه‌، هه‌وره‌ها بۆ سه‌ردانی كردنی مه‌رقه‌دی شێخه‌كان كه‌ مه‌رقه‌دێكی زۆری شێخ و مه‌شایخه‌كان له‌ ناوچه‌كانی بیاره‌و شارۆچكه‌ی ته‌ووێڵه‌دان.
بۆ بینینی هاوینه‌هه‌واره‌كانی ئه‌حمه‌دئاواو زه‌ڵم و بیاره‌و ته‌وێڵه‌ ده‌بێت به‌ نێو شاره‌ گه‌شتیاریه‌كه‌ خورماڵدا تێپه‌ڕێت و بازاڕی خورمالێش به‌ بۆنه‌ی ئه‌م گه‌شتیارانه‌وه‌ جوڵه‌ی باشی كردوه‌و و قه‌ره‌باڵغیه‌كی زۆر له‌م شاره‌دا به‌دی ده‌كرێت، گه‌شتیاره‌كان بۆ به‌ده‌ست هێنان و كڕێنی كه‌ل و په‌ل و پێداویستیه‌كانیان له‌م شاره‌دایه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وای كردوه‌ كه‌ ناحیه‌ی خورماڵ ببێته‌ لانكه‌ی گه‌شتاری له‌ هه‌رێمی كوردستان.
رچوان یاڵانپێی.








خورماڵ لانكه‌ی گه‌شتیاری:
نەوشیروان مستەفا چی کرد؟
باشترین بژاردە بۆ کەرکوکیەکان:
؛؛ حیللە شەرعی؛؛ پاساوە بێ بنەماکەی یەکگرتوو
حزبی دوای ڕوداو
د. بەرهەم چۆن دەبێتە سەرۆکی هەرێم
شەریف پاشای خەندان و بارزانی و مه‌سه‌له‌ی كورد!!
کلیلی پەرلەمان لە باخەڵی کێدایە!!
لە پەراوێزی نوسینەکەی سەرۆ قادردا!!
دوو خاڵی گرنگی گۆڕان، به‌ر له‌ كۆبونه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵ پارتی!!
کاک مەلا بەختیار لە بەرگی پارتیدا!!
ڕوبعە موچەکەی پێش ریفراندۆم!!
ئیحسان ڕێکانی دەیویست چی بڵێت؟؟
بێ دەنگ کردنی نەیارەکان، یا کاراکردنەوەی پەرلەمان
زێدان به‌ نمونه‌
12
زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە