كوردستان لە پرۆسەی بەشكردنی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا
دانــا زەنــدی
PM:04:18---11-04-2018
ئه‌م بابه‌ته 833 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

گەر لەسۆنگەی مێژووەوە بەخێرایی بڕوانینە پرۆسەی هاتنەكایەی قەوارە سیاسیەكان لە جیهاندا، دەبینین كە لەگەڵ پێشكەوتنی شارستانی كۆمەڵگای مرۆڤدا، قەوارەی دەوڵەتان بچوكتر دەبنەوە، واتە لەسەرەتادا هەموو گۆی زەوی نیشتیمانی گشت مرۆڤەكان بوو، پاشان لەسەدە كۆنەكانەوە بۆ سەدەكانی ناوەڕاست و هەتا قۆناغی بەرپابوونی جەنگە جییهانیەكان لەنیوەی یەكەمی سەدەی بیستدا، هەموو جیهان بەسەر چەند ئیمپراتۆریەتێكدا دابەش ببوو. لەم قۆناغەشەوە، وەك جێگرەوەیەك بۆ سیستەمی ئیمپراتۆری، سیستەمەكانی فیدرالی و كۆفیدرالی و هاوپەیمانیە نێودەوڵەتیەكان هاتنەكایەوە كە دیارترینیان پەیمانی ناتۆ و پەیمانی وارشۆ بوو. لەو مێژووەشەوە، لەپاش كەمتر لەسەدەیك، چەند دەوڵەتێكی گەورە كە لەئەنجامی جەنگە جیهانیاكانەوە دروست ببوون، لەبەریەك هەڵوەشانەوە و بوون بەدوو یان چەند دەوڵەتێكی سەربەخۆ، وەك هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 بۆ دەوڵەتی روسیا و چەند كۆمارێكی سەربەخۆ، هەڵوەشانەوەیەكی ئارەزوومەندانەی چیكسلۆڤاكیا لەساڵی 1993 بۆ كۆماری چیك و كۆماری سلۆڤاكیا، هەروەها هەڵوەشانەوەی دەوڵەتی یۆگۆسلاڤیا كە پرۆسەكەی بەشەڕو ئاشوبەیەكی درێژخایان لەساڵی 1991 وە دەستیپێكرد هەتا لەساڵی 2006 دا بەجیابوونەوەی مۆنتی نێگرۆ لە سڕبیا، بەتەواوی هەر شەش كۆمارە یەكگرتووەكەی یۆگۆسلاڤیا (سڕبیا، كڕواتیا، سلۆڤینیا، بۆسنە و هێرسك، مۆنتی نێگرۆ و كۆماری مەكەدۆنیا) سەربەخۆییان بەدەستهێنا.
ئێستاش رووداوەكانی سەرەتاكانی سەدەی 21 كە فۆكسی نێودەوڵەتی لەسەر ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە، ئاماژەن بۆ لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتە گەورەكانی ئەم ناوچەیە كە سەدەیەك تێپەڕبووە بەسەر دامەزراندنیان. دیارە خاكی كوردستانی گەورەش دابەشبووە بەسەر چوار دەوڵەتی ئەم ناوچەیەدا.
ئاشكرایە لەم دەستێوەردانەشدا، لەم پرۆسەی گۆڕانكاریەدا لەنەخشەی سیاسی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە، دەوڵەتە زلهێزەكان، بەمەبەستی پاراستنی بەرژەوەندیەكانیان، رۆڵی گەورە و یەكلاكەرەوە دەگێڕن. بەمجۆرەش دەبینین لەم پرۆسەیەدا گەلی كورد وەك كارەكتەرێكی دیار لەناوچەكەدا خراوەتەڕوو. بۆیە لەسەرەتای دووایین دەیەی سەدەی رابردووەوە، لەزنجیرەی رووداوەكاندا كە ئامادەكارین بۆ پێگەیشتنی پرۆسە گەورەكە لەسەر ئاگرێكی نەرم، وادەردەكەوێت كە خاكی كوردستان چەقی رووداوەكان و ململانێكانی ئەم گۆڕانكاریە گەورەیەبێت.
پێموایە چەند فاكتەرێكی سەرەكی هەن هەردەم هۆكارن بۆ هەستیاری بارودۆخی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش: دەوڵەمەندی خاكی ناوچەكە، گرنگی ناوچەكە لەڕووی جیۆستراتیژیەوە، بوونی تێكەڵەیەكی گەورە لە نەتەوەو ئایین و ئایینزاكان، بوونی دوو دەوڵەتی گەورەی بەهێز كە ئێران و توركیایە و هەریەكەشیان نوێنەرایەتی یەكێك لەدوو ئایینزاكەی ئایینی ئیسلام دەكات كە شیعە و سوننەیە، هەروەها بوونی دەڵەتی ئیسرائیلیش لەم ناوچەیەدا ئەوەندەیتر كێشەكانی ئاڵۆز كردووە. بۆیە ئەم ناوچەیە بەردەوام مێژووەكەی پڕە لە شەڕ و ئاشوبە، هیچ كات بۆماوەكی زۆر ئارام نەبووە.
لەم پرۆسەی گۆڕانكاریەدا لە نەخشەی سیاسی ناوچەكە، دەبینین كە ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی تاڕادەیەكی زۆر كوردەكانیان، لە عیراق و سوریا، نزیك كردووەتەوە لە سەربەخۆیی. بێگومان روسیا و هاوپەیمانەكانیشی كە ركابەری سەرسەختی بەرەی ناتۆن، رێگەنادەن ئەم ناوچەیە پارویەكی ئاسان بێت بۆ ئەمریكا و خۆرئاوا، بەبێ‌ ئەوەی پشكی شایستە بە قەبارەی خۆیان هەبێت لەدەستكەوتەكانی ئەم پرۆسەیەدا.
دیارە بێجگە لەم دووبەرەیە، وەك ئاماژەمان بۆكرد، لەناوچەكەدا دوو یاریزانی گەورەی ناوچەییش هەن كە هەرگیز نابێت بەچاوێكی كەم سەیربكرێن، ئەویش توركیا و ئێرانە كە هەریەكەشیان بەشێك لەخاكی كوردستانیان لەژێردەستدایە. بۆیە ئەم پرۆسەیە كاریگەری راستەوخۆی نەرێنی دەبێت لەسەر ئەم دوو دەوڵەتە گەورەیەی ناوچەكە. كەواتە ئەم دوو زلهێزەی ناوچەكە هەموو توانای ئابووری و سیاسی و دبلۆماسی و سەربازی خۆیان دەخەنەگەڕ، تەنانەت كێشە سەرەكیەكانی نێوان خۆشیان وەلاوەدەنێن بۆ مەبەستی پەكخستن و لەباربردنی ئەم پرۆسەی گۆڕانكاریە كە پێموایە كارێكی حەتمیە و هەردەبێت رووبدات. بۆیە پێدەچێت پاش عیراق و سوریا سەرەی ئێران و توركیا بێت.
توركیا هەرلەسەتاوە دركی بەخەترناكی ئەم پلانەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی كردووە. بۆیە، هەرچەندە ئەندامێكی كارای ناتۆیە، هیچ رۆڵێكی كاریگەر ناگێڕێت لەم پرۆسەیەدا، چونكە ئەو رۆڵەی توركیا دەیویست و دەیەوێت بیگێڕێت لەم پرۆسەیەدا، پێچەوانەی پلانە داڕێژراوەكەی هاوپەیمانانە بۆدواڕۆژی ناوچەكە. هەربۆیە توركیا لە پلانەكەدا پەراوێزخراوە، لەئەنجامیشدا توركیا ناچارە بەدوای جێگرەوەیەك بۆ ئەمریكا بگەڕێت بۆئەوەی دەرچەیەك بدۆزێتەوە بۆ دەربازبوونی لەم پیلانە نێودەوڵەتیە كە هەتادێت زیاتر دەرئەنجامە كەرەساتبارە گەورەكەی بۆئەو روونتردەبێتەوە. لەم قۆناغەدا، وێڕای دوژمنایەتیە مێژووییەكەی لەگەڵ توركیا، بەهۆی گرنگی هەڵكەوتە جوگرافیەكەی كە لەگوتاری پێشوترمدا ئاماژەم بۆكردووە، روسیا موغازەلەی توركیا دەكات. بەهەمان شێوە، پەیمانی ناتۆش ناتوانێت لەم قۆناغەدا دەستبەرداری توركیابێت، چونكە دەوڵەتێكی گەورەی نەیاری ئەمریكا لەناوچەكەدا هەیە كە ئەویش ئێرانە. بۆیە توركیا نازی گەورەكچ دەكات بەسەر هەردوولادا و مەرجەكانی دەسەپێنێت بەسەریاندا. دیارە ئەم سیاسەتی كچی سێولەباخەڵەش تاسەر نابێت بۆ توركیا.
ئێرانیش كە دەوڵەتێكی ئیسلامی شێعەیە و نەیارێكی گەورەی ئەمریكایە لەناوچەكەدا، سنورێكی دورو درێژی لەگەڵ عیراقیشدا هەیە، بۆیە بەهۆی زۆرینەی شیعەوە كۆنتڕۆڵی دەسەڵاتیان كردووە لەم ووڵاتەدا و لەژێر هەژموونی ئێراندایە، هەروەها ئێران هەر لەڕێگەی شێعەگەریەوە رۆڵی گەورەی لە لوبنان و سوریاشدا هەیە كە دوو دەوڵەتی هاوسنوری ئیسرائیلن. ئەوەش لەیادنەكەین كە لەم قۆناغەدا ئێران هاوپەیمانێكی بەهێزی روسیاشە. بەمجۆرە ئێران وەك دەوڵەت و وەك دەسەڵات، كێشەیەكی گەورەیە لەبەردەم هاوپەیمانان بۆ جێبەجێ‌ كردنی پلانەكەیان لەناوچەكەدا. بۆیە پێدەچێت هەتا ئێران بەهێزبێت و بەپێوەبێت، ئەمریكا بەردەوام دەبێت لە موجامەلەكردنی توركیا و قبوڵكردنی بەشێك لە مەرج و داواكاریەكانی. واتە پێموایە لەم قۆناغەدا ئێران ئامانجی یەكەم بێت بۆ هاوپەیمانان، چونكە بەكەوتنی ئێران سوریا و عیراقیش دەكەون، ئەمەش واتە هەڵوەشاندنەوە و بەش بەش كردنی ئێران و عیراق و سوریا لەیەك كاتدا. پاشانیش پرۆژەی هەڵوەشاندنەوە و بەشكردنی توركیا دەستپێدەكات. لەوانەشە بەهۆی لاساریە زۆرەكانی توركیاوە كەمایەی قبوڵكردن نین بۆ ئەمریكا و پەیمانی ناتۆ، پرۆسەی بەش كردنەكەی هەندێك پێشبخرێت. بۆنموونە جێگیركردنی سیستەمی رۆكێتی دژەفڕینی روسی لەجۆری S400 لەتوركیا كە گەورەترین بنكەی سەربازی ناتۆی تێدایە، بەزاندنێكی ئاشكرای هێڵی سورە، بەمەش ئەمریكا ناچاردەبێت بنكە سەربازیەكەی ناتۆ لە ئەنچەرلیكی توركیاوە بگوازێتەوە بۆ یۆنان كە نەیارێكی لەمێژینی توركیایە. بەمجۆرەش پێدەچێت كە توركیا تەنها بەشە كوردستانیەكەی لە باشوری رۆژهەڵاتیدا لەدەست نەدات، بەڵكو بەشە داگیركراوەكەی دورگەی قوبڕس و دوریش نیە شاری كۆستەنتینیەش (ئیستانبوڵ) بگەڕێتەوە بۆ یۆنان.
بۆیە من گەشبینم كە لەئایندەیەكی نزیكدا هەرچوار پارچەكەی كوردستانی گەورە ئازادی و سەربەخۆیی راستەقینە بەدەستدەهێنن، ئەگەر كوردەكان خۆیان بەكورتبینی و ململانێی ناوخۆ و سیاسەتە چەوتەكانیان دوای نەخەن.







زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە