د.عەلی زەڵمی: كۆمەڵگای كوردی ڕووبەڕوی كرانەوەیەكی هەڕەمەكی و بێپلان بوویەوە

04.09.2019

لڤین: چلانە قادر  

دكتۆر عەلی زەڵمی یەكێك لەناوە دیارەكانی سەرەتای بزافی جموجوڵی ڕۆشنگەری كورد، ساڵی ١٩٩٩ لە گۆڤاری ژیار بۆچونەكانی بڵاودەكردەوە یەكێك بوو لە نوسەرە دیار و كاریگەرەكانی ئەو گۆڤارە كوردییە كە بە گۆڤارێكی فكری كاریگەری سەردەمی خۆی وەسف دەكرا، ئیستاش ئەو هەمان گوڕ تینی جاران بەڵام لەئاستێكی بەرزتردا دەنوسێت و لێكۆڵەر ئەنجام دەدات وەكو توێژەر لەزانكۆی  یودەبلیۆ ئی برستڵ لە بەریتانیا. 

دكتۆر عەلی زەڵمی، لەم دیدارە بەوردی باسی مرۆڤی كورد دەكات لەسەردەمی مۆدێرنە و كاریگەرییەكانی جیهانی نوێ لەسەر تاكی كورد و بڕوای وایە، كورد بەبێ زەمینە سازی كەوت بەمل كۆمەڵێك گۆڕانكاری گەورەی جیهانی تازە، ئەوەش كرانەوەیەكی نا رێكخراودا و دەڵێت: "چاك بیرم دێ لەسلێمانی كە شار بوو گەڕەكێك یەك تەلەفۆنی نۆرماڵی هەبوو كەچی كتوپڕ دەرگا بەڕووی نوێترین جۆری مۆبایل كرایەوە بەبێ ئەوەی تاك كورد هیچ پێشینە و ئەزمونێكی هەبووبێ لەمبارەوە". 

وڵات: كورد لەدوای ٢٠٠٣ وە كرانەوەیەكی زۆری هەیە بەڕووی جیهاندا بە ڕوانینی بەڕێزتان ئەم كرانەوەیە كاردانەوەكانی چۆن بوون لەئاستی كۆمەڵایەتی و سیاسی؟ 

د.عەلی زەڵمی: سەرەتا دەبێ ئەوە روونبكەینەوە كە مەبەست لە كرانەوە چیە و چۆنە و وە ئایا كرانەوە پرۆسەیەكی حەتمیە یان دەكرێ رێگەی لێ بیگیرێت. كرانەوە( Openness  )  وەك چەمكێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی مانای ترس نەبوون لە گۆڕان و  رێنەگرتن لە ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوونەكان لە كۆمەڵگادا، واتە لە كۆمەڵگای دیمۆكراسی و شەفافەكاندا زۆرتر كراونەتەوە و كەمتر  ئاڵۆزی  و رێگیری هەیە. دیارە ئەمە پێناسەیەكی گشتگیرە لانی كەم لە ڕووی فەلسەفیەوە بریتیە لە ئازادی وەرگرتنی بیروبۆچوون و زانیاریەكان پێچەوانەكەیشی دیارە بریتیە لە ترس و نهێنیگەری و ناشەفافیەت لەرووی سیاسی و حوكمڕانیەوە.  هەمیشە ترس لە كرانەوە لە رژێمە خۆسەپێنەركان و تۆتالیتار و نادیمۆكراتیكەكاندا ترسێكی زۆرە و ئەو جۆرە دەسەڵاتانە بە زۆر رێگیری دەكەن لە هەر كرانەوەیەك بە ویست و ئارەزوی ئەوان نەبێت. چونكە هەر كرانەوەیەك بەڕووی دونیای دەرەوە و ئاڵوگۆڕ پێكردنی زانیاری و بیروبۆچوونەكان بە ئازادی ئەوان بە هەڕەشەی ئەژمێرن بۆ سەر كیانەكەیان. ئەمەش لە بەر سادەترین هۆكار كە ئەو رژێمانە هەمووشتێكیان كۆنترۆڵ كردوە و كەناڵی تایبەت بەخۆیان هەیە بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری بۆ كۆمەڵگا. بەم تێگەیشتنە ئەم چەمكە دەكرێ بە پرۆسەیەكی گرنگ و ئەرێنی سەیر بكرێت بۆ هەر كۆمەڵەگەیەك بەبێ جیاوازی. بە نسبەت پرسیارەكەی ئێوە ئایا ئەو كرانەوەی هەرێمی كوردستان  لەدوای ڕاپەڕین و پرۆسەی ڕوخانی رژێمی بەعس لە عێراق لەرووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتوریەوە كرانەوەیەكی چۆن بووە؟ دیارە من لە شوێنی تردا بە وردی باسی ئەمەم كردوە لێرەدا هەوڵدەدەم بەكورتی هێڵە گشتیەكانی تێگەیشتنی خۆمم لەمڕوەوە بخەمە ڕوو. ئەوەی كە زۆر روون و ئاشكرایە بەداخەوە ئەم كرانەوەیە بە پرۆسیسس و پلان نەبووە و زۆربەی زۆری گۆڕانكاری و كرانەوەكان لەهەموو بوارەكاندا هەڕەمەكی بوون. واتە كارەكە وەك هەر بوارێكی تری ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە هەرێمی كوردستاندا سیستماتیك نەبووە بگرە هەر كرانەوەیەك یان دژە كرانەوەیەك ئەنجام درابێت بە زەوق و سەلیەقەی كەسێك یان گروپێك ئەنجام دراوە نەك بە بڕیارێكی سیاسی و سیاسەتی نیشتمانی و ئامادەباشی بۆ كرابێت. دیارە خودی پرۆسەی روخانی رژێم ئەوەی هەندێك بە ئازادكردنی عێراق ناوی دەبەن و هەندێك بە داگیركردنی عێراق ناوی دەبەن بۆخۆی بەڵگەی ئەو راستیەیە كە عێراقیەكان هەمویان تینوی ئازادی و ژیانی سیاسی نوێ نین وە كۆمەڵگەی عێراقی بە عەرەب و   كورد و نەتەوەكانی تریشەوە هەمویان یەكدەنگ نەبوون لەو پرۆسەیەدا و زیاتر بە ئیرادەیەكی دەرەكی و بەرژەوەندی دەرەكی كارەكە ئەنجام دراوە. بە مانایەكی دیكە هێشتا كۆمەڵگەی عێراقی ئامادەی ئەو ئەو گۆڕانكاریە گەورەیە نەبوو كە چەندین دەیە لەژێر زەبرو زەنگی رژێمێكی سەركوتكەری وەك بەعس دەیناڵاند و هەروەها چەندین دەیە كار لەسەر بە بەعسیكردن و كوشتنی  جیاوازی و ئازادیەكان كراوە. دیارە ئەمەش هەر راستە بۆ ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی كە ئەوان ئامادەباشی ئەوتۆیان نەكردبوو لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتیەوە و شكستیان هینابوو لە خوێندنەوەی وردی قۆناغی دوای روخانی رژێم. ئیدی كە رژێم روخا و خەڵكی ئەم وڵاتە بە هەموو پێكهاتەكانیەوە وەك  بوونەوەرێكی لەقەفەز نراو بۆ چەندین ساڵ تینوی هەموشتێك و محروم لە زۆرشت كەوتنە هەڵپەی هەمووشت و جۆرێك لە سەروبەری لەكۆمەڵگەدا روویدا. 
بەداخەوە نە لەعێراقی باشور و ناوەڕاست هێزیكی نیشتمانی هەبوو كە بتوانێ ببێتە چەتر و بەدیل بۆ كۆمەڵگە و نە لەهەرێمی كوردستانیش ئەو دوو دەسەڵاتەی هەولێر و سلێمانی ئەوەیان كرد بگرە بەهۆی پشك و سامانی هەڵرژاوی بەغدا ئاگایان لە كۆمەڵگەی كوردی نەما. كەواتە ئەوەی هەموان لەسەری كۆكین و  منیش لێرەدا ویستم جەختی لەسەر بكەمەوە ئەوەیە كە هەر كرانەوەیەك روویدابێت بە هەرەمەكی بووە و بێسەرو بەر بووە هەركارێكیش بێسەرو بەر بوو پلانی نەبوو ئیدی بەزۆری نەرێنیە بۆ كۆمەڵگا هەتا ئەرێنی. دیارە ئەمە بەوو مانایە ناێت كە ئێمە دژی كرانەوەین یان هەرچی كرانەوەبووە لەم چەند ساڵەی دوایی هەمووی خراپ بووە نا ئەوە دیدێكی ئایدیۆلۆژیە ئاوا سەیری شتەكان دەكات بۆ كۆمەڵناس كۆی پرۆسەی گۆڕانكاری بەلاوە گرنگە و لەوێشەوە شتەكان دەخوێنێتەوە. خاڵیكی تر كە هەر لێرەدا گرنگە ئاماژەی پێ بكەین ئەوەیە كە كۆمەڵگەی كوردی بەهۆی ئەو كێشەی پێشوترەوە كەناومان نا 'كرانەوەی هەڕەمەكی ' كێشەیەكی تری هاتوەتە پێشی ئەمەش بەتایبەتی كاتێ قسە دێتە سەر كرانەوە بەڕووی دونیای دەرەوەدا و رەوتی گۆڕانكاری لەناو كۆمەڵگەدا، كە دەكرێ ئەو كێشەش ناوبەرین بە 'بازی كۆمەڵگە'. واتە زۆربەی هەرە زۆری گۆڕانكاری و كرانەوەكان لە هەرێمی كوردستاندا بە سروشت و سوڕی ئاسایی خۆیاندا تێنەپەڕیون. بەمانایەكی تر ئەو كۆرپەلەی لە دامینی كۆمەڵگەدا بووە كە دەكرێ ناوی بەرین بە گۆڕان هێشتا كامڵ نەبوو بوو هەر بە ناتەواوی لەدایك بوو. لەمڕوەوە نمونە زۆرە و پێویست بەوە ناكا نمونەی زۆر بهێنینەوە، تۆ سەیری هاتنی ئامێرەكانی تەكنەلۆژیایی گەیاندن و گواستنەوە بكە ، مۆبایل و ئۆتۆمبیل بە نمونە. 

لەدوای پرۆسەی روخانی بەعس بەهۆی باشبونی باری ئابورییەوە و رژانی پارەی زۆر دەرگا بەرووی هاوردەكردنی ئۆتومبیل كرایەوە بە شێوەیەكی زۆر و هەڕەمەكی. لەلایەك نەتۆ ئەوەندە جادە و رێگاو بانی باشت هەبوو بۆ ئەم گۆڕانكاریە و نە هاوڵاتی كوردیش ئامادەی ئەوەی هەبوو راست لە پۆلۆنی و لادا وە بی ئێم و ئاودی لێخوڕێ. بەهەمان شێوە زۆرینەی خەڵكی كوردستان هیچ جۆرە تەلەفۆنیكی نەبوو چاك بیرم دێ لەسلێمانی كە شار بوو گەڕەكێك یەك تەلەفۆنی نۆرماڵی هەبوو كەچی كتوپڕ دەرگا بەڕووی نوێترین جۆری مۆبایل كرایەوە بەبێ ئەوەی تاك كورد هیچ پێشینە و ئەزمونێكی هەبووبێ لەمبارەوە. كەس نەێت ئەوەم پێبفروۆشی بڵێ جاخۆ میللەتانی تر نەهاتوون دەرس بخوینن لەسەر مۆبایل پێش بەكارهێنانی. لانی كەم لە وڵاتانی تر پێشینەك هەبووە و هەروەها دەوڵەت هەبووە كە هەندێ یاسا و رێسای جدی بۆ دانێت. هەموان بیرمانە پێش هاتنی سمارت فۆن لە تەلەفۆنە ئاسایەكاندا چ بەزم و كەتنێك دەكرا بە سیمكارتی تەزیور و علوج دەی ئەوە زۆر زۆر كەم بووە لە وڵاتانی تر.   

وڵات: چۆن بتوانین تەسنیفە خراپەكانی ئەم كرانەوەیە پێناسە بكەین، ئایا ڕوانگەی كۆمەڵگا ڕاستە بڕوای وایە ئەم كرانەوەیە كاریگەری خراپی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان هەبووە؟

د.عەلی زەڵمی: یەكێك لە كێشەكانی ئەو تەسنیفەی ئێوە باسی دەكەن ئەوەیە كە زۆرێك لەو نیگەرانیانەی ئێمە ئاماژەمان پێكردن لەمەڕ بارە نێگەتیڤیەكانی 'كرانەوە' لە هەرێمی كوردستاندا ئەوەیە كە خەڵكان و گروپ هەن بەمەبەستێكی ئایدیۆلۆژی هەمان ئەو بارە نەرێنیانە باس دەكەن. بەڵام دیارە ئێمە لە دوو تێڕوانینی جیاوازەوە سەیری كێشەكە دەكەین. واتە ئەوان دەیانەوێ بێن بڵین كە بەهۆی كرانەوە كورد ئەخلاقی لەدەست داوە و ئاینیەكەی لەهەڕەشەدایە كولتوری كوردی بەرەو نەمان دەچێ و هتد.. واتە ئەوان هەمان نیگەرانی بەكاردەهێنن بەڵام بە مەبەست و ئامانجی ئایدیۆلۆژی و سیاسی تایبەت بە خۆیان و گروپەكانیان. ئەمانەش بەزۆری هێزە ئیسلامیە سیاسیەكان و گروپە ئاینیە سەلەفی و موحافیزكارەكانن. بەڵام كێشەكە لەوەدایە ئەگەرچی ئەو هێزانەی كە بە 'عەلمانی و دیمكراتیك' خۆیان دەناسێنن ئەوانیش بەهەمان شێوە بەشێكن لەو جۆرە تێڕوانینە چونكە ئەوانیش هەر مەسەلەی كرانەوە وەك مەبەست و مەرامی ئایدیۆلۆژی بەكاردەهێنن نەك بەجدی خەمخۆری كۆمەڵگە بن و كار بۆ پرۆسەی كرانەوەی كۆمەڵگە بكەن. چونكە ئاشكرایە ئەوان خۆیان یەكەم زەرەرمەندی پرۆسەی كرانەوەن. 

وڵات: بەڕێزتان وەكو تاكێك كە ئەزمونێكی فروانتان هەیە لەگەڵ ئەزمونی ئەوروپا و كوردستان، پێت وایە ئایا ئێستا ئازادی تاك لەكوردستان گەیشتووەتە ئاستی ئەو كرانەوەیەی لەدەرەوە هەیە؟

د.عەلی زەڵمی: من هەمیشە لەگەڵ ئەوەدا نەبووم كە كۆمەڵگەكان بەراورد بكرێن بەتایبەتی كاتێ قسە دێتە سەر پێشكەوتن و كرانەوە و ئاستی پەروەردە و هەروەها ماف و  ئازادیەكان هتد. چونكە یەكەم ئەمانە چەمكە گەلێكی رێژەین و شتی موجەرەد نین، واتە یەكجۆر ستاندار نیە بۆ پێوانی ئەم چەمكانە و دیاریكردنیان ئەم پرۆسانە مەحكومن بە مێژووی تایبەت و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی لەو ژینگە تایبەتەی ئەو چەمكە تیایدا گەشە دەكات. ئەكرێت دوو كۆمەڵگە لەڕووی ئازادیەوە زۆر نزیك بن لەیەكتریەوە بەڵام لەڕووی مافەكانەوە جیاواز بن ؛ بۆیە ئاسان نیە تۆ بێت بەم دوو كۆمەڵگە بڵیی یەكێكیان ئازادە و ئەویدیان ئازاد نیە.  دووەم ، لەڕووی زانستیەوە هەمیشە دووشت هاوشیوەی یەكدی دەكرێ بەراورد بكرێن، واتە دەكرێ سێوێك لەگەڵ سێوێكی دیكە بەراورد بكرێ نەك سێوێك و پرتەقاڵیك ك لە دووتوخمی جیاوازن.

من هەمیشە لەگەڵ ئەوەدا نەبووم كە كۆمەڵگەكان بەراورد بكرێن بەتایبەتی كاتێ قسە دێتە سەر پێشكەوتن و كرانەوە و ئاستی پەروەردە و هەروەها ماف و  ئازادیەكان هتد. چونكە یەكەم ئەمانە چەمكە گەلێكی رێژەین و شتی موجەرەد نین

بۆیە ئەوە هەڵەیەكی زانستیە تۆ بێت كۆمەڵگەیەكی خیڵەكی و بێدەوڵەتی وەك باشوری كوردستان بەراورد بكەی بە كۆمەڵگەیەكی ئەوروپی یان ئەمەریكی. بەڵام دیسان ئەمە بەو مانایە ناێت كە كوردستان بكەیتە دوورگەیەكی دابڕاو و هەمیشە ئەو وەڵامە حازر بەدەستەی دەسەڵات بڵێتەوە كە كورد ئەزمونەكەی ساوایە و نابێت بەراورد بكرێ لەگەڵ هیچ شوێنێك. دیارە ئەم دوو گوزارشتە لەرواڵەتدا وەك یەكن بەڵام ئامانج و مەبەستی هەریەكەیان جیاوازە، یەكێكیان پەردەپۆشی ناعەدالەتی و گەندەڵێ ئیداری و سیاسی و بەهەدەر دانی سامانی نیشتمانی و نەبوونی پرۆژەی جدی و چاكسازیە ئەویشیان مەبەست لێی ئەوەیە كە دیدێكی واقعی و زانستی هەبێت بۆ خویندنەوەی كۆمەڵگە.

وڵات: ئایا دەركەوتەكانی قۆناغی پۆست مۆدێرنە، بۆ ئەزمونێكی دواكەوتووی كۆمەڵگای كرانەوە كۆمەڵایەتی و سیستمی نیشانەی خراپی جێنەهێشووە، دروستر ئێمە وەكو خۆی لەسەردەمی پۆست مۆدێرنە دەژین و وەرمانگرتوو؟

د.عەلی زەڵمی: ئەوە ڕاستە كە ئێمەی كورد لەبەرهۆی زۆر خاوەنی كیانی سەربەخۆی خۆمان نین  و بەتایبەتی دەوڵەتی نەتەوە وەك یەكێك لە هەر مۆدیلە دیارەكانی دەسەڵاتی سیاسی لە مۆدێرنەدا كورد تاقی نەكردوەتەوە. ئیدی لەوانەیە كەسانێك هەبن رەخنە لەو بۆچوونە ئێمە بگرن كە كورد هێستا كێشەی سیاسی و نەتەوەیی ماوەو چۆن دەكرێت باز بەسەر ئەم بارودۆخەدا بدەین و بانگەشەی پۆستمۆدێرنیتی بكەین كە بەتایبەتی لە كۆمەڵگە پۆستمۆدیرنەكاندا قۆناغی دەوڵەتی نەتەوەیان تێپەڕاندوە و هەروەها پایەكانی دەوڵەت چەسپیون لە وڵاتانەدا، ئەمە زیاتر گونجاوە. بەڵام لەهەمانكاتدا دەبێت ئەو بەڕێزانە ئەوەش بزانن كە لەلایەك هەموو ئەو گوتارانەی بیریارە پۆستمۆدیرنەكان وەبەریان هێناوە كار لەسەر برەودان دەكەن لەسەر جیاوازیەكان و گرنگی دان بە گوتاری لۆكاڵی لەبری یونڤیرساڵی. لەسەرێكی دیكەشەوە، خودی تیۆری پۆستمۆدێرنەكان لەسیاسەتدا كار لەسەر تێپەڕاندنی گوتاری مۆدیلی سیاسەتی شمولی و سەنتراڵبونی دەوڵەتی نەتەوە دەكات و لەبری ئەوە گوتاری سیاسەتی هەرێمی و دابەش بوونی دەسەڵات بەسەر هەرێمەكاندا. هەروەك جینكس دەڵێت '' پۆستمۆدێرنیزم ئەوەی تێپەڕاندوە كە تەنها باردوخێكی كۆمەڵایەتی یان رەوتێكی كەلتوری بێت؛ بەڵكو بووتە جیهانبینی، پۆستمۆدێرنیزم مانای كۆتایی هاتن بە جیهانبینی تاك جەمسەرو یەكانە، واتە جەنگ دژی تۆتالیتاریەت و پاشان قایل نەبوون و رەتكردنەوەی تەنها پێناسەو ڕاڤەكردنێك، رێزگرتن لە جیاوازیەكان ، نرخاندنی لۆكاڵ و هەرێمەكان و شتە وردەكان.” ئیدی ئەم گوتارە ئەوەمان پێدەڵێت كە كورد چانسی زێڕینی هەیە لەم هەلومەرجە نوێ سیاسیەدا دەنگی خۆی بڵند كات هەرچەندە هێشتا بەداخەوە هەندێ وڵات كە كوردی بەسەردا دابەش بووە لێوانلێوە لە شمولیەت و مەركەزیەت. بەڵام دواجار هەر دەبێت ئەو دەنگە ورد و لۆكاڵیانە بێنەدەرەوە و ببیسترێن، پێم وایە سیستمی سیاسی  نوێی نێودەوڵەتیش دەركی بەم ڕاستیە كردوە و پشگیری دەكات بەجۆرێ لەجۆرەكان بۆیە گەرەكە كورد خۆی نەخاتە بەرەی تۆتالیتاریەت و سیاسەتی سەنتراڵیزەكردن بەڵكو خۆی لەبەرەی لۆكاڵی جیاوازیەكاندا ببینێتەوە.

وڵات: ئایا ئاینداری یان بڕواداری پێت وانیە، ئێستا زۆرجیاوازە لە قۆناغی پێش ٢٠٠٣ دەتوانین بڵێین جیهانی بوون كاریگەری لەسەر ئاینداریش هەبووە؟

د.عەلی زەڵمی: دیارە ئاینداریش وەك هەر بوارێكی دیەكەی كۆمەڵگا و چالاكی كۆمەڵایەتی كاریگەر دەبێت بە تەوژمەكانی بەجیهانی بوون و تەكنەلۆژیای گەیاندن و  سەردەم، لەمڕوەوە ئێمە چەندین وتارمان پێشتر نوسیوە و گەڵاڵەی تیۆرو شیكردنەوەكانی چەندین بیریارمان لەمڕوەوە كردوە لەساڵانی رابردودا لە رۆژنامە و گۆڤارە كوردیەكاندا بڵاومانكردونەتەوە و لێرەدا مەگەر بەكورتی باسی بكەینەوە، زۆر بەكورتی كورد بۆخۆی مۆدیلێكی ئاینداری هەبوو كە هەندێ بە مۆدێلی میللی ناوی دەبەن، واتە جۆرێك لە تقوس و ئاینداری كە لەهەندێ شوێندا كاریگەری كەلتور و كەلەپوری كوردئ بەسەر ئاینەكەوە دەردەكەوت ئیتر چ ئاینەكە كاریگەری لەسەر كلتور دادەنا و چ بەپێچەوانەوە و بەمشێوە جۆرێك لە هارمۆنیەت پەیدا بوو لە كۆمەڵگەدا و بەریەككەوتنێكی ئێجگار گەورە نەدەبینرا لەنێوان كەلتوری كۆمەڵگا و ئایندا كە لێرەدا ئاینی زۆرینە كە ئیسلامە، قسەكە لەسەر ئاینزاكانی تردا نیە. ئەمجۆرە لە دینداری بڕێكی زادەی بزاڤە ئاینیەكان و رێچكە تەسەوفیەكانی وێنەی نەقشبەندی و قادری بووە لە كوردستاندا بەتایبەتی دوای روخانی دەوڵەتی عوسمانی وەك خەلافەتی ئیسلامی. بەڵام پاش سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران و كاریگەری ئەو شۆڕشە لە ناوچەكەدا و پەیدابوونی جموجۆڵی ئیسلامی كە بە سەحوەی ئیسلامی یان بوژانەوە ناو دەبرا، خانەكانی ئیخوان لە كوردستاندا كەوتنەوە چالاكی زیاتر دیارە پێشتر ئیخوان هەر هەبوون لە كوردستان و عێراقدا بەڵام رژێم رایگرتبوون.

لەدوای پرۆسەی روخانی رژێمەوە لەعێراق و كوردستانیش گۆڕانكاری گەورە روویدا لەرووی ئاینداری و مۆدیلی ئایینیەوە. ئەویش بە هاوردەكردنی مۆدیلی عەرەبی سعودی و خەلیجی بۆ كوردستان كە زیاتر لەلایەن سەلەفیەكانەوە برەوی پێدرا

ساڵانی هەشەتاكان فرسەتێكی لەبار بوو بۆ گەشەی ئیخوان و هەندێ بزاڤی دیكەی وەك نور لەدوای راپەڕین سەرەتای نەوەدەكان بێگومان سەردەمی زێڕین بوو كە بۆ یەكەمجار حزبی ئیسلامی چوویە ناو پرۆسەی سیاسی و هەڵبژاردنەوە هەرچەندە دەنگی زۆر كەمیان هێنا. لەدوای پرۆسەی روخانی رژێمەوە لەعێراق و كوردستانیش گۆڕانكاری گەورە روویدا لەرووی ئاینداری و مۆدیلی ئایینیەوە. ئەویش بە هاوردەكردنی مۆدیلی عەرەبی سعودی و خەلیجی بۆ كوردستان كە زیاتر لەلایەن سەلەفیەكانەوە برەوی پێدرا. دیارە پێشتر ئیخوان و ئەو تەیارانەی لە ئیخوان هەڵگەڕابونەوە بەهەمان شێوە كاریگەری زۆریان هەبوو بۆ كاڵكردنەوەی ئەو مۆدیلە مییللیە پێشتر باسمان كرد كە زیاتر بۆن و بەرامەی كوردی پێوە دیار بوو. دوای روخانی بەعس كۆمەڵگەی عێراقی بەگشتی بوویە جێگای تەڕاتێن و ساخكردنەوەی بیری ئاینی و مەزهەبی وڵاتانی خەلیج و ئێران و توركیا. هەروەك چۆن لەو ماوەیەدا سنورە فیزیكیەكان كراوە بوون بەهەمان شێوە شەپۆلەكانی گەیاندن و ئینتەرنێت و راگەیاندن كراوە بوون. بە شێوەیەكی بەرفراوان سی دی و وتاری ئاینی و پۆسكارت و كتێب و نامیلكە و هەروەها كەناڵی راگەیاندن و پەیجی فەیسبوك و هتد رۆژانە دێنە كوردستان و چەندین بیری سەلەفی و توندڕوەی ئاینی برەو پێ دەدەن. دیارە ئەمانە هەمووی دواجار كاریگەری دەبێت لەسەر پرۆسەی كرانەوەی كۆمەڵگە و یەكتر قبوڵنەكردن و نەبوونی تەسامحی ئاینی. هەروەك پێشتریش ئاماژەمان پێدا لەوسەریشەوە چەندین دیاردەی دیكەی نامۆ بە سروشتی كورد هاوردەی كوردستان كراوە. ئیدی لێرەدا كۆمەڵگە زیاتر سەرگەردان دەبێ و تۆوی دووبەرەكی و دابەشكردنی كۆمەڵگا بەسەر بەرەی بەناو  ئیسلامی/عەلمانی   و بەرەی كفر/ئیمان و شەیتان /خوا و بەرەی میانەڕو/توندڕەو هتد.. وایكردوە كە برینەكانی كۆمەڵگەی كوردی لەپاڵ قەیرانی گەندەڵی و ناعەدالەتی و بێكاری  هێندەی تر قوڵتر ببنەوە و كۆمەڵگەی كوردی شەكەت و هیلاك بكەن.  

وڵات: خۆتان دەزانن لەدوای ساڵی ٢٠٠٩ وە سۆشیاڵ میدیا لەكوردستان سەریهەڵدا، سۆشیاڵ میدیا كاریگەری ئەم دیاردەیە لەڕووی كۆمەڵایەتی و سیاسیەوە چی بوون لەسەر كۆمەڵگای كوردستان؟

د.عەلی زەڵمی: وەك لە چەندین شوێنی دیكەدا ئاماژەمان پێداوە هەنووكە میدیا، نەك تەنها هەر كاریگەری هەیە لە سەر رەوتی رووداوەكان بە تایبەتی لە دەیەی سەرەتای چاخی بیستویەك. بەڵكو میدیا و هەژموونی وینەو وشە خۆیان رووداون و رووداو بەرپادەكەن. ئەمە ئەو ئارگومینتەیە كە بیریارانی پۆستمۆدیرنە لەمەڕ هایپەر ریالەتی ( واقیعی زیادەڕۆ) خستیانەروو، بە مانا نێوەندێك لەنێوان واقیع و فەنتازیادا. چیدی سانا نییە جیاوازی ئەو سنوارانە بكەین كە لەنێوان وێنەی سەر سكرینی كۆمپیوتەر و تەلەفزیۆن و رووداوی راستەقینەدا، وێنەكان خۆیان بوون بە واقیع و راستی. ئێمە ئەم گفتوگۆیە لێرەدا بەجێدەهیڵن، تەنها مەبەستمان بوو وێنەیەكی خێرای بدەیەن و ئەو بڵێن كە ئەوەی جاران ئایدیۆلۆژیا دەیكرد بۆ مۆبیلزەكردنی كۆمەڵگا هەنووكە سۆشیاڵ میدیا دەیكا نمونەش لەمڕوەوە بەهاری عەرەبی بوو وەك  رووداوەكانی تونس ، میسر ، یەمەن و هەروەها  ئیرانیش.

 سۆشیال میدیا دەبێتە كەلاوەی چەندین پەیجی گوماناوی و كار و پیشەیان بە ڕۆژ تا ئێوارە لێدانە لەیەكتری و یەكترشكاندن  وتنی ناو ناوتۆرە  بەیەكتری و داشۆرینی یەكتر كە لەرووی سیاسیەوە نەیارن

وەك لەسەروبەندی ئەو رووداوانەدا  فۆكۆیاما لە دواین دیداریدا لەتەك كەناڵی بی بی سی دا ئاماژەی كرد بە مۆتیڤی بزاڤە جەماوەریەكانی تونس و میسر، كە پشكۆی ئەو جموجوڵانە لەلایەن چینێكی خویندەواری  ناوەڕاستەوە ریكدەخرێت كە توانای بەكارهینانی ئینتەرنێت و فەیسبوكی بە سانای هەیە.  نیو سەدە زیاترە واتە لەدوایی پرۆسەی رزگاری  كۆڵۆنیالیزمی وڵاتانی عەربی و ئیسلامی لە چل وپەنجا و شەستەكانی سەدەی رابردوودا، چەندین تەوژمی ئایدیۆلۆژی سیاسی و ئاینی و كۆمەڵایەتی كاریان لەسەر ئەم جیهانەی ئێمەكرد. جارێك وەك شۆڕش و جارێ وەك ریفۆرم و پرۆسەی سیاسی بەڵام جگە لە لیكترازنی كۆمەڵایەتی و پەرتەوازەیی و توندوتیژی بەرهەمی ئەوتۆیی نەبوو زۆربەیان لەبەردەم دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكاندا سازشیان كرد و یان پەراوێز كەوتن.  بزاڤی چەپەكان و هێزە كۆمۆنیستەكان ، ناسیۆنالستە عەلمانیەكان و هەروەها ئیسلامست و فەندەمینتالستەكان سەرەكیترین ئەو هێزو باڵانە بوون رێبەرایەتی ئەو شۆڕش و ریفۆرمانەیان كردوە.  بەرپابوونی میدیای ئەلیكترونی و سەتەلایت و هۆكارەكانی گەیاندن و پەیوەندیكردن لە دوو دەیەیی رابردوودا سنوری زۆربەی وڵاتانی بەزاند. چیدی لۆكاڵ مانا تەقلیدیەكەی خۆی لەدەست داو گلۆبال و لۆكال خزانە نێو یەكدیەوە، وەك بیریاری بواری جیهانگەری ئەپەدۆری دەڵێت، گڵۆبالی بە لۆكالكراو و لۆكاڵی بەگڵۆبالكراو . بەشێوەیەك هەر رووداویكی ناوچەی و بچوك زۆر بە سانایی چانسی بوونە جیهانی زۆر زۆرە.

وڵات: لەئاستە سیاسیەكەدا پێت وایە سۆشیاڵ میدیای فەزایەكی فراوانی ئازادی خولقاند یان فەوزا؟

د.عەلی زەڵمی:  بەداخەوە زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێن لەبری ئەوەی سۆشیاڵ میدیا بكرێتە پلاتفۆرمێك بۆ دیبەتی سیاسی و ئاڵوگۆڕی بیروبۆچونەكان لەنێوان لایەنە سیاسی و كەسانی سیاسەتمدار و حوكمڕان لەگەڵ خەڵكی واتە سۆشیال میدیا بكرێتە شەقامێكی سیاسی و پردی پەیوەندی كەچی بووەتە فەوزا و شوێنێكی زۆر گوماناوی. تۆ سەیركە لەوڵاتاندا لەرێگەی تویتەر و فەیسبوكەوە سیاسیەكان و ئەندام پەرلەمانەكان هەمیشە لە پەیوەندێكی گەرمدان لەسەر پرسەكانی هاوڵاتی و دەسەڵات كەچی لەبری ئەمە لای ئێمە سۆشیال میدیا دەبێتە كەلاوەی چەندین پەیجی گوماناوی و كار و پیشەیان بە ڕۆژ تا ئێوارە لێدانە لەیەكتری و یەكترشكاندن  وتنی ناو ناوتۆرە  بەیەكتری و داشۆرینی یەكتر كە لەرووی سیاسیەوە نەیارن. واتە بەرپرسەكان و پارتە سیاسیەكان شەڕی ناشیرینی خۆیان گواستەوەتەوە ئەو مەیدانە و شەڕی پرۆكسی واتە لەبریان بۆ دەكەن، واتە كەسانێك پارە وەردەگرن و ئەو پێگەیە بەكاردەهێنن بۆ لێدانی بەرامبەر. دیارە ئەمە خویندنەوەی زۆر هەڵدەگرێ و پێشتر ئێمە شیكردنەوەی خۆمان كردوە كە كورد خۆی چی لەباردا بێت هەرئەوەش بەرهەمدەهێنێ لە سوشیال میدیادا چونكە ئەوانە رەنگدانەوەی كۆمەڵگەن.  واتە كورد ئەقڵیەتی خێڵەكی و شەڕەجنێوی خۆی گواستەوەتەوە ئەو بوارە، هەر لەبەر ئەوەی بوارەكە نوێیە و پێشكەوتوە مانای ئەوەنیە كوردیش لەبەر ئەوەی ئەوە بەكار دەهێنی پێشكەوتوە، نەخێر هەرگیز ئەوانە نابنە هۆكاری پێشكەوتنی كۆمەڵگە بگرە دەكرێ هۆكار بن بۆ پەرتەوازەیی زیاتر و كوشتنی وزەی لاوان و دواكەوتنی هیندەی تر.

 وڵات: كورد بۆچی ناتوانێت، سود شەپۆلی جیهانگیری وەربگرێت، بۆ گەیاندنی قەزیەكەی نەتەوەیی خۆیی، كە ستەم دیدەترین نەتەوەی سەرزەوییە؟

د.عەلی زەڵمی:  لەبەر ئەوەی كورد قەزیەكەی خۆی نەكردوە بە سەنتەر بەڵكو زۆرجار ئەوانەی نوێنەرایەتی كوردی باشوریان كوردوە واتە پارتە كوردیەكان ئەوان ئەوەندەی بەدوی بەرژەوەندی خۆیانەوە و مانەوەی خۆیانەوە بوون نیو هێندە خەمی كورد و كێشەی نەتەوەیی كوردیان نەبووە. كورد نەك هەر نەیتوانیوە پرۆسەی بەجیهانی بوون بەكار بهێنی بۆ خزمەتی دۆزی كورد بەڵكو نەیشتوانیەوە گوتاریكی سیاسی گەڵاڵە بكات هەتا لانی كەم ئەوانی دی لێ تیبگەن و بزانن چی دەوێ، رۆژی سەربەخۆی و رۆژێ لامەركەزی و رۆژێ فیدراڵی، جاریك عێراق وڵاتی دراوسێە و جاریك عێراق هاوبەشی سیاسیە و شەریكە جارێ دوژمنە هتد. بەداخەوە لەسەروبەندی جەنگی داعش كورد تارادەیەك ناوی چووە نێو جیهانەوە و باسوخواسی لەسەر كرا بەڵام دیسان بەداخەوە كورد نەیتوانی ئەو هەلەش بقۆزێتەوە زیاتر وەك جەنگاوەر پێناسە كرا كە ئازان لەبری خەڵكی تر شەڕ بكات نەك وەك نەتەوەیەك كە خاوەن ماف و سەروەری خۆی بێت.

874 جار بینراوە

زیاتر

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations