بنەمای زانستیی، یان گەڕانەوە بۆ سەلیقەی ئاخێوەر؟!

د .سازان زاهير
14.12.2019

پەیوەست بەم بابەتەوە پرسیاری گرنگ ئەوەیە، ئاخۆ لە وەڵامدانەوەی پرسیارگەلێكی زانستیدا، كام پێوەرانە حوكمدەكەن؟ ئایا زانست دەستەبەری وەڵامی پرسیارەكان دەكات، یاخود سەلیقەی ئاخێوەر _تاك_ بڕیاردەر دەبێت؟  

بەڵگە نەویستە، ئەوەی ئاخێوەری زمانی دایك_Native Speaker دەسەڵاتی بەسەریدا دەشكێتەوە، هەبوونی كۆزانیاریی زمانیی‌و سەلیقەی بەكارهێنانی زمانەكەیەتی، بەوپێیەی زمانی دایك، هەژموونی تاكگەرایی خۆی بەسەر تەواوی ئاخێوەراندا دەسەپێنێت، بەوەش پێڕەوی زمان پەیوەست بە یاساو ڕێساكانی (دەنگ، وشە، ڕستەو واتا)وە، جڵەوی بەرهەمهێنانی تەواوی ڕستەو دەربڕدراوە زمانییەكانی گرتووەو حوكمیاندەكات، بۆیە ئەوەی بەرهەمدێت، دەربڕاوی زمانیی ڕاست‌و دروستن، تەنانەت دەقی شیعرییش، كە لە ئاستەكانی (ڕێزمان‌و فەرهەنگ‌و واتا)دا دەشێت لادانی تێدا ڕوودەدات، زمانەكەی، بەپێی یاساو ڕێسای دیاریكراو، ڕێكخراوو بەكاربراوە (لەخۆوە نییە)، چونكە ئاخێوەر بەئاگاییەوە زمانەكەی بەكاردەهێنێت.

لەم ڕوانگەیەوە، گرنگە دوو بابەت لەیەكجیابكرێنەوە، زانستی زمان لەلایەك، سەلیقەی بەكارهێنانی زمان لەلایەكی ترەوە. هەرچی زانستی زمانە، زانیاریی زمانییە لەبارەی چۆنیەتیی كاركردنی پێڕەوبەندانەی زمان پەیوەست بە بەرهەمهێنانی دروستەی فۆڕمدروست‌و واتا_ڕاستەوە، سەلیقەی بەكارهێنانی زمانیش، دەشێت زۆرتر پشتبەستوو بێت بە بۆچوونی تاكەكەس‌و ئەو زانیارییە هاوبەشە دونیاییەی، دەكرێت هەر ئاخێوەرێكی زمان لەبارەی گەنجی وشەكان‌و هاوكات بەكارهێنانی زمانەكەیەوە هەیبێت. 

لەم ڕوانگەیەوەو لەچێوەی ئەم بابەتەدا، دوو جۆر سەلیقە هەن‌و لەئارادان: سەلیقەی زمانیی، سەلیقەی ئاخێوەر/ دونیایی. هەرچی سەلیقەی زمانییە، بە تەواوی كۆزانیارییە (فۆنۆلۆژیی، مۆرفۆلۆژیی، سینتاكسیی‌و سیمانتیكیی)یەكان داگیراوەتەوە، لەبەرامبەردا سەلیقەی ئاخێوەر، وێڕای كاركردن بە دەستوورو یاساكانی زمانەكەی، سەنگی محەك تێیدا، ئەو ئەزموون‌و كارامەییە كەسییانەن، كە ئاخێوەر لە دەوروبەرو دەرەوەی ژینگە زمانییەكەیەوە وەریگرتوون، ئەمجۆرەیان، هەندێكجار كەمتر دەرفەتی پشتڕاستكردنەوەی زانستییانەی بۆ دەڕەخسێت، بەوەش مەرج نییە پەیكاڵی ئەو زانینانە بێت، كە زانست‌ و تیۆرە زمانییەكان لە خودی زمانەكەدا پێیگەیشتوون. بۆ نموونە دیاریكردنی دروستەی مۆرفۆلۆژیی وشە، دەچێتە چوارچێوەو مەودای زانستی (مۆرفۆلۆژیی)یەوە، بۆیە سەلیقەی ئاخێوەر بەتەنها، هەڵگری بۆچوونێكی دروست نابێت، گەر بۆ بنەما زانستییەكان نەگەڕێتەوە، چونكە سەلیقە دونیاییەكە; كەڵەكەبووی ئەو زانیارییە دونیاییانەن، كە ئاخێوەر لەڕێی گەڕان‌ و تێڕامان‌ و سەرنجدانەوە لە كۆی وشەو دەربڕاوە زمانییەكان پێیانگەیشتووە، ئەمەش ئاخێوەر دەكاتە خاوەن گەنجینەیەكی وشەیی زەنگین‌و سەلیقەیەكی باشی بەكارهێنان، بەڵام مەرج نییە بیكاتە لێكدەرەوەیەكی باشی زانستیی، بەو جۆرەی بۆچوونەكانی پەیكاڵی بنەما زانستییەكە پێڕەوبەندانەو پڕاوپڕ بن.

هەموو ئەمانە پێماندەڵێن، پێویستە بۆچوونەكان لەبارەی زمانەوە، پەیوەست بە بنەماو تیۆرە نوێكانی زانستی زمانەوە بخرێنەڕوو و ڕاڤەبكرێن، بەجۆرێك بۆ هەر بۆچوونێك بەڵگەی دروست‌و گونجاو بهێنرێتەوە، بەو جۆرەی، سەلمێنەری ڕاستی‌و دروستیی زمانەكەن، بەوەش بنەمای زانستیی، باڵادەست دەبێت‌و كەمترین بوار بۆ گفتوگۆو مشتومڕ دەهێڵێتەوە، چونكە لەزانستدا، شیكردنەوەی داتاكان هەنگاو بە هەنگاو و بەپێی تیۆرو میتۆدی زانستیی دەبێت، بەپێچەوانەوە نەبوونی پێودانگی زانستیی‌و بەتەنها گەڕانەوە بۆ ئاوەزی تاك، بەرهەمهێنەری ئەو سەلیقەیەیە، دەشێت هەڵسەنگاندنی بە پێوەری زانستیی، ئەنجامی نادروست‌ و پێچەوانە دەستبخات. هەڵبەت گەڕانەوە بۆ سەلیقەی ئاخێوەریش بۆ خۆی دوو جەمسەرییە: 

(1) دەشێت هاوتای پرنسیپ‌و بنەما زانستییەكە ڕوانگەیەكی دروستی هەبێت.

(2) بەپێچەوانەشەوە، ڕەنگە بۆچوونەكان ئارگومێنتی نەبن، بەوەش دەچنە خانەی ڕمڵ لێدانی ڕەهاوە و ئەوكات لەبری درككردن بە بەهای زانستیی زمان لای ئاخێوەر، بۆچوونی نازانستیی جێگەی دەگرێتەوە.         

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations