ئەو گوتارە دژە ئەمریکاییە رابگرن
ئەمریکا چی بۆ هەرێم کردوە و چی لێ دەوێت؟
کەمال چۆمانی
AM:11:36---04-07-2015
ئه‌م بابه‌ته 4658 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌
دوای ئەوە پڕۆژە قانونێکی پێشنیازکراوی خانمە سیناتۆری ئەمریکیی، جۆنی ئێرنست، بۆ پڕچەککردنی هێزی پێشمەرگە بەڕاستەوخۆیی نەیتوانی دەنگی زۆرینەی ئەنجومەنی پیران بەدەستبێنێت، گوتارێکی دژە-ئەمریکایی لە هەرێمی کوردستاندا، زیاتر لە میدیای پدکەوە، دەستیپێکردوە. ئەو گوتارە لە بنەڕەتدا بۆ بەلاڕیدابردنی راستییەکانە و خزمەت بە پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و هەرێمی کوردستان ناکات.

بەرپرسانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، چونکە لە کاری دیپلۆماسییدا شارەزاییەکی ئەوتۆیان نییە، هێشتاش لەگەڵ وڵاتاندا لەسەر بنەما خێڵەکییەکان و نەریتی کوردەواریی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیان رێکدەخەن، هەر بۆیە لە باشیی و خراپیی پەیوەندییەکان زیادەڕەویی زۆر دەکەن، بە رادەیەک سەردانێکی مەسعود بارزانیی بۆ ئەمریکا بە پشتیوانیی ئەو وڵاتە بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی هەرێم لێکدەدەنەوە، ئەمە لە کاتێکدا رەتکردنەوەی پڕۆژە بڕیارێکیش لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا بە دژایەتیی هەرێمی کوردستان.

سەرەڕای ئەو ساویلکەییە لە پەیوەندیی نێودەوڵەتییدا، هەرێمی کوردستان نەیتوانیوە شوێنی خۆی لە پەیوەندیی نێودەوڵەتییدا بزانێت. لە ئەتەکێتی دیپلۆماسییشدا، دیسان هەڵەی گەورە دەکەن؛ کە جۆن کێریی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا سەردانی هەرێمی کرد، لەلایەن فەلاح مستەفاوە پێشوازی لێکرا، ئەمە لەکاتێکدا سەرۆک پارلەمانی ئێران سەردانی هەرێم دەکات و نێچیرڤان بارزانیی ئۆتۆمبێلی بۆ لێدەخوڕێت. 

بەر لە هەر شتێک، دەبێت ئەوە لەبیرنەکەین پڕۆژە قانونەکە ٥٤ دەنگی بەدەستهێنا لە بەرانبەر ٤٥ دەنگ، کە ئەمە خۆی نیشانیدەدات ئەمریکا هەرێمی کوردستان و کوردی بە لاوە گرنگە. راستە پڕۆژە بڕیارەکە دەبوایە ٦٠ دەنگ مسۆگەربکات بۆ بەقانونکردنی پڕۆژە پێشنیازکراوەکە، بەڵام نە قبوڵکردنی بەمانای سەربەخۆیی کوردستان دەهات و نەقبوڵنەکردنیشی بەو مانایە دێت کە ئەمریکا هەرێمی کوردستانی پشتگوێ خستوە لەپێناوی بەغداددا.

هەڵبەتە، ئەمریکا بەر لە هەرشتێک بەرژەوەندییە سیاسیی، ئابوری و ئەمنییەکانی خۆی لە گرنگە لە عێڕاق و ناوچەکەدا، ئەمە بنەڕەتی پەیوەندیی نێودەوڵەتیی هەر هێزێکە. بەڵام لە پاڵیشیدا، دیمۆکراسی و مافی مرۆڤ و ئازادیی رادەربڕین و کۆمەڵگای مەدەنیی لای ئەمێریکا گرنگن، چونکە مەحاڵە بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوری و ئەمنییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا سەقامگیر بن ئەگەر دیمۆکراسی و مافی مرۆڤ و ئازادیی رادەربڕین و حوکمی قانون لەژێر هەڕەشەدا بن. 

ئەمریکا بۆ سەقامگیرکردنی بەرژەوەندییەکانی، پێویستی بە هەرێمی کوردستان هەیە کە تێیدا دیمۆکراسیی و حوکمی قانون و ئازادیی رادەربڕین تێیدا گەشەبکەن. بۆ ئەمە، زۆر ناگەڕێمەوە مێژوی چەندان ساڵی رابردو، بەڵام لە رۆژی هێرشەکانی داعش بۆ سەر هەرێمی کوردستان چەند مەسەلەیەک روندەکەمەوە.

هەر لەگەڵ کەوتنی شنگال و قەتڵوعامی ئێزیدییەکان و نزیکبونەوەی داعش لە هەولێر، ئەمریکا راستەوخۆ هاتە سەر هێڵی بەرگریکردن لە هەرێمی کوردستان. بەر لە هێرشەکەی داعش، لەناو پارتیی دیمۆکراتیی کوردستاندا گوتاری دژە-ئەمریکایی گەشەیکردبو. تەنانەت گەیشتبوە ئاستێک فەلاح موستەفا، بەرپرسی فەرمانگەکانی دەرەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، هەڕەشەی ئەوە لە ئەمریکا بکات کە ئەگەر ئەمریکا پشتیوانیی سەربەخۆیی کوردستانیش نەکات، ئەوا هەرێمی کوردستان حیساب بۆ رای ئەمریکا ناکات. رۆژانە مەسعود بارزانی لە میدیاکاندا ئەوەی دوبارەدەکردەوە کە ئەوان هەنگاوی سەربەخۆیی دەهاوێژن ئەگەر ئەمریکاش قبوڵینەکات. لەوە هەر گەڕێ میدیای پدک و بەرپرسە باڵاکانیان، ئێستاش تا رادەیەک، هەمیشە گوتاری سەربەخۆییان دوبارەدەکردەوە. ئەمریکا لەگەڵ عێڕاق، کە سەرکردایەتیی کوردیش بەشێک بوە تێیدا، رێککەوتننامەی ستراتیژی و ئاساییشی هەیە کە ئەمریکا لە چوارچێوەی عێڕاقدا پشتیوانیی یەکپارچەیی عێڕاق دەکات. بۆ ئەمریکا، داعش ئەو هێزە بو کە جارێکی تر ئەو گوتارەی پاشەکشێپێکرد، بەڵام گوتارە دژە-ئەمریکاییەکان لەبیرناکرێن. 

سەرەڕای پشتیوانیی هێز و لایەنی دیکەش، بەڵام ئەگەر ئەمریکا نەبوایە ئەوا داعش ئەگەر نەشیتوانیبوایە بێتە ناو هەولێر، ئەوا لە دەوروبەری هەولێر کێشەی گەورە دەبو و بارودۆخی ئاساییشی ناو هەولێر بەتەواوی تێکدەچو. لە کەوتنی شەنگالەوە تا ئەمڕۆ، ئەمریکا بەبەردەوامیی پشتیوانیی هەرێمی کوردستان دەکات لەسەر سێ ئاست: ئاستی یەکەم، پشتیوانیی عەسکەریی بە هەمو جۆرەکانیانەوە؛ ئاستی دوەم هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی پرسەکانی نێوان بەغداد و هەولێر لەڕێی دیپلۆماتکارانی ئەمریکا لە عێراق و کوردستان و برێت مەگێرک، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بۆ کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جێگری بەرپرسی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش؛ ئاستی سێیەم لەڕێی پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان و چارەسەرکردنی پرسی ئاوارەکان. 

یارمەتییە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ عێڕاق و لەڕێی عێڕاقیشەوە بۆ هەرێمی کوردستان، خاڵی سەرەکیی نیگەرانییەکانی سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان بە گشتی و پارتیی دیمۆکراتیی کوردستان بوە بەتایبەتی. لە ئێستادا، ئەمریکا، بۆ یەکەمجار، خەریکە بەو هەڵانەدا دەچێتەوە کە لە رابردودا لە یارمەتیدانی هێزی پێشمەرگە و سوپای عێڕاق کردونی. هەرچەندە ئەمریکا هەوڵی زۆری داون تا هێزی پێشمەرگە یەکبگرێتەوە و ئاساییشێکی یەکگرتو لە هەرێمی کوردستاندا هەبێت، بەڵام هەوڵەکان بەهۆی ئیرادەی بەهێزی حیزبیی یەکنەگرتنەوە لەلایەن سەرکردە باڵاکانی ینک و پدک ئەو هەوڵانە بێ ئەنجام بونە. یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکییەکانیش کە ئەمریکا بەدودڵی و نیگەرانییەوە لە دۆخی هێزی پێشمەرگە دەڕوانێت، هەر ئەوەیە کە ئەو هێزە نەیتوانیوە ببێتە هێزێکی نیشتیمانیی پرۆفێشناڵ. 

بۆ وەڵامدانەوەی نیگەرانییەکانی حکومەتی هەرێم کە لە بەغدادەوە هەرێمی کوردستان چەکەکانی بەدەستدەگات نەک بە شێوەیەکی راستەوخۆ و هەوڵدان بۆ پشتیوانیکردنی ئەو دەنگانەش کە لەناو هێزی پێشمەرگە و هەرێمی کوردستاندا بونیان هەیە بۆ یەکگرتنەوە و پرۆفێشناڵکردن و بەنیشتیمانیکردنی هێزی پێشمەرگە، ئەمریکا ستراتیژی پشتیوانیکردنی هێزی پێشمەرگەی بەم شێوەیە رێکخستوە:
لەو ١٢ لیوایەی کە بۆ عێڕاق بڕیارە لەلایەن ئەمریکاوە دروستبکرێن، سێیان بۆ هەرێمی کوردستانن کە لە دەرەوەی دەستەڵاتی حیزب دەبن. ناونوسکردنی ئەو سێ لیوایە لەلایەن وەزارەتی پێشمەرگەوە دەبێت. تەواوی چەک و پێداویستییەکانی ئەو سێ لیوایە لەلایەن ئەمریکاوە دابیندەکرێت. مەشق و راهێنان لەلایەن راهێنەرانی ئەمریکی و هاوپەیمانانەوە دەبێت. کاتێک ئەو هێزانە لە مەشق و راهێنان دەردەچن، ئەوا سوێند دەدرێن کە وەلائیان بۆ نیشتیمان بێت. 

حکومەتی هەرێمی کوردستان پێویستە سود لەو یارمەتییە سەربازی و مرۆییانەی ئەمریکا وەربگرێت کە لە رابردودا پێشکەشی کردون و لە ئێستا و داهاتوش بەردەوامدەبن. گوتاری دژە-ئەمریکایی هیچ لە قازانجی هەرێمی کوردستان نییە. هەرێمی کوردستان گرنگە یارمەتییەکانی پێبگات کە ئەمریکا بەڵێنیداوە خۆی چاودێریی گەییشتنی یارمەتییەکان بکات. لەوە زۆر گرنگتر، چۆنییەتی سودوەرگرتنە لە یارمەتییەکان. ئەگەر تەماشای هەرێمی کوردستان و رۆژئاڤای کوردستان بکەین، دەبینین یارمەتییەکانی ئەمریکا بۆ رۆژئاڤا زۆر لە ئاستێکی بچوکترە، بەڵام لە واقیعدا ئەو یارمەتییانەیان بە سەرکەوتنی زۆر گەورە وەرگێڕاون، هەر بۆیە پشتیوانییەکانی ئەمریکاش بەردەوامدەبن. لە پشتیوانی و پڕچەککردن گرنگتر، رێکخستنە. هۆکاری هەرە سەرەکیی شکستە عەسکەرییەکانی هەرێم نەبونی پشتیوانیی ئەمریکا و نێودەوڵەتیی نییە، بەڵکو نەبونی رێکخستنە لەناو هێزەکاندا، هێشتنەوەیانە بە ناپرۆفێشناڵیی لەژێر چەپۆکی حیزب و بەرژەوەندییە بنەماڵەییەکاندا. 

ئەوەی لە ئەمریکییەکانم بیستوە لەکاتی قسەکردنم لەگەڵیان و لێدوان و هەڵوێستەکانی دامەزراوەکانی ئەمریکا، شتێکی جیاوازە لەوەی لە هەرێم بە وڵاتییان دەگوترێ جا چ لەڕوی پشتیوانییەکانەوە بێت و چ لەڕوی دژایەتییەکانەوە. ئەوەی گرنگە لە کۆتاییدا بیڵێم ئەوەیە دروستکردنی ئەو سێ لیوایە لەلایەن ئەمریکاوە بۆ هەرێمی کوردستان تاقیکردنەوەیەکی گەورەن، ئەگەر حکومەتی هەرێم بتوانێت بەسەرکەوتویی ئەو سێ لیوایە ئیدارەبکات و دور بن لە دەستی حیزب و حیزبایەتیی تێیدا قەدەغە بێت، ئەوا هەرێمی کوردستان بۆ یەکەمجار هەنگاوی سوپایەکی نیشتیمانیی پرۆفێشناڵ دەنێت، ئەگەرنا وەک هەمو پشتیوانی و یارمەتییە نێودەوڵەتیی و بەتایبەت ئەمریکییەکان کە لە ١٩٩١ەوە پێشكەشی هەرێم کراون، لە بێئومێدییدا وندەبن







سەردەمی شازادەكان لە هەرێمی كوردستان
رۆژئاڤا و رژێمی ئەسەد رێکدەکەون؟
پرسی ئاشتیی لە تورکیا؛ لەگەڵ جەهەپە یان ئەکەپە؟
سڵاو لە ساڵح موسلیم و جانتا سورەكەی
ململانێی سعودیە و ئێران لەسەر چییە؟
ئەو گوتارە دژە ئەمریکاییە رابگرن
ئەمریکا چی بۆ هەرێم کردوە و چی لێ دەوێت؟
دەتوانن دڵی برینداری سلێمانیی ساڕێژ بکەن؟
ناپرۆفێشناڵی دیپلۆماسی کوردیی
لەسەردانەکەی مەسعود بارزانییدا
حەماسەتی نەتەوەیی لە دیداری سولەیمانیی دا
بۆچی یەکێتی خۆپیشاندان بۆ پەکەکە قبوڵناکا؟

زۆرترین خوێنراو
گۆڤاری لڤین
318
ژمارە
وتار
لڤینی نوێ
59
ژمارە